اگر جنگ شد؛ به کجا پناه ببریم؟
پناهگاههای ایمن، سیستم آژیرخطر، اطلاعرسانی و آموزش شهروندان درمواقع اضطرار از ضروریترین وظایف مسوولان بوده اما تجربه تقابل ۱۲روزه نشان میدهد که کاستیهای جدی در این زمینه وجود داشته است.
تهران، شهر بیپناه
خردادماه گذشته رییس شورای شهر تهران اعلام کرد که «مترو و پارکینگ وزارتخانهها قرار است پذیرای مردم باشد.» ۲۵خرداد سالجاری نیز روابط عمومی متروی استان تهران هم خبر داد که با دستور مدیریت شهری متروی تهران آماده است تا در شرایط بحرانی بهعنوان پناهگاه استفاده شود اما پس از این اطلاعیه شهروندان با انتشار تصاویری از بستهبودن دربهای مترو انتقاد کردند. متروی تهران هم در واکنش به این تصاویر اظهاراتی عجیب مطرح کرد: «اگر در میزدید باز میکردیم!»
اواخر دیماه گذشته علی نصیری، مدیرعامل سازمان پیشگیری و مدیریت بحران شهر تهران درباره آخرین اقدامات برای شناسایی فضاهای پناهگاهی در پایتخت اظهار داشت: بیشاز ۵۰۰ پناهگاه در مدارس شناسایی شد اما بخش اعظم آنها قابل احیا نیستند. درباره باقی پناهگاهها نیز اگر هزینه کنیم فضای کافی برای حضور مردم ندارند بنابراین برای تهران ۱۰میلیونی چندان نمیتوان روی این پناهگاهها حساب کرد. دستورالعملی درباره پناهگاهها نداشتیم و تنها دستورالعمل پدافند غیرعامل پناهگاههای شهری شهیدشاطری در اختیار بود. نصیری اعلام کرد که در مکاتبات با شهرداریهای مناطق ۲۲گانه پارکینگهای مراکز اداری و تجاری برای استفاده بهعنوان پناهگاه شناسایی شدند و طرح و نمادی توسط سازمان پدافند غیرعامل برای نصب در پناهگاهها تهیه شده که تولید و تکثیر آن توسط سازمان حملونقل و ترافیک شهرداری تهران انجام خواهد شد.
درمقابل علیرضا زاکانی، شهردار تهران در رابطه با ساخت پناهگاه در زمان جنگ، استقرار آژیر خطر و حفاظت از مردم در برابر جنگ احتمالی که این روزها برخی در خصوص وقوع آن صحبت میکنند، گفت: اصل این کار در دستور کار ماست. شهردار تهران اعلام کرد: شهرداری درصدد است پارکینگهای زیرسطحی را به پناهگاه تبدیل کند تا درمواقع بحران مردم در هر محله بدانند از کجا میتوانند استفاده کنند.
تهران، شهر بیصدا
مساله آژیرخطر یکی از کمبودهای مهم تهران بوده که بارها درباره آن بحث شده است. مردادماه گذشته تصاویری از نصب بلندگو در میادین و مراکز اصلی تهران منتشر شد که برخی آن را همان آژیر خطر میدانستند. برخی از مسوولان در واکنش اعلام کردند کاربرد این بلندگوها پخش اذان و در مواقع اضطراری صدای آژیر است. مهدی بابایی، رییس کمیته ایمنی شورای شهر تهران دراینباره اظهار کرد: «نصب بلندگوها برای اعلان عمومی در سطح شهر توسط شهرداری اقدام مثبتی است. در شرایط عادی به پخش اذان میپردازد و در شرایط بحران باید نحوه استفاده از آنها مشخص و تصمیمگیری شود. درمقابل مهدی چمران، رییس شورای شهر تهران در ۱۴بهمنماه درجریان جلسه شورا گفت: اصراری بر نصب آژیر خطر نداریم و اگر مسوولان امنیتی نیاز ببینند آنها نصب خواهند شد. در شرایط بسیار ضروری از ایستگاههای مترو بهعنوان پناهگاه استفاده خواهد شد. پناهگاههایی کاملا امن دربرابر حوادث احتمالی شیمیایی پیشبینی شده و نصب تجهیزات آن درحال انجام است.
درچنینشرایطی که هرمسوول تمهیدات و مسوولیتهای خود را به یکدیگر پاسکاری میکنند و نگرانی شهروندان در این زمینه افزایش یافته پرسش اساسی این است که آیا پایتخت درحالحاضر آمادگی مواجهه با مخاطرات احتمالی را دارد خیر؟
آخرین وضعیت پناهگاههای تهران
مهدی بابایی، رییس کمیته ایمنی شورای شهر تهران درباره آخرین وضعیت پناهگاههای تهران باتوجه به احتمال وقوع جنگ به «جهانصنعت» گفت: در تهران هماکنون فضاهایی شناسایی شدند که از نظر کارشناسی و امنیت میتوانند در زمان بحران بهعنوان پناهگاه مورد استفاده قرار گیرند اما با رویکرد قدیمی صرفا کاربری پناهگاه این فضاها کافی نیستند. بااینحال سازمان پیشگیری و مدیریت بحران موارد متعددی را احصا کرده که درکنار این پناهگاهها زیرساختهای خدماتی نیز برای آنها فراهم شده است. این نقاط در مواقع بحران اطلاعرسانی خواهند شد زیرا متولی مدیریت این حوزه سازمان پدافند غیرعامل کشور است. سازمان پیشگیری و مدیریت بحران تهران وظیفه شناسایی را انجام داده و طیفی از پارکینگها، پاساژها با طبقات منفی و ایستگاههای مترو در این فهرست قرار گرفتند تا در زمان بحران اطلاعرسانی مناسب انجام شود و مردم دچار مشکل نشوند.
وی افزود: از نظر شهرسازی تهران شهری است که برای زندگی روزمره طراحی شده و نه صرفا برای شرایط جنگی. با این رویکرد ایجاد پناهگاه صرفا بهعنوان مکان مستقل و غیرکاربردی کار درستی نیست بنابراین باید مکانهایی احداث شوند که هم در زمان عادی کاربری خدماتی داشته باشند و هم در زمان بحران بهعنوان پناهگاه عمل کنند. برای اعتبارات سال۱۴۰۵ نیز مدیریت شهری اعتباراتی برای این منظور درنظر گرفته که شامل پارکینگهای طبقاتی و سایر نقاطی است که در زمان عادی بهعنوان پارکینگ و در زمان بحران بهعنوان پناهگاه مورد استفاده قرار میگیرند.
پاسخگونبودن پناهگاههای فعلی
بابایی بیان کرد: در پاسخ به این پرسش که آیا مترو میتواند بهعنوان پناهگاه امن باشد باید گفت بله، مترو به شرط وجود زیرساختهای بهداشتی و خدماتی درکنار آن میتواند پاسخگو باشد. بررسیها نشان میدهد ایستگاههای مترو برای استفاده بهعنوان پناهگاه شناسایی شدند و قابلیت دسترسی به زیرساختهای خدماتی و بهداشتی را دارند. ازاینرو درزمان جنگ ایستگاههای مترو یکی از بهترین نقاط برای پناهگاه محسوب میشوند. مسوولیت اصلی تامین پناهگاه در تهران به عهده سازمان پدافند غیرعامل است. این سازمان بهعنوان دبیرخانه و نه متولی اجرا با صدور دستورالعملها، نهادها و سازمانهای مختلف را موظف میکند زیرساختهایی با قابلیت تبدیل به پناهگاه را به اطلاع این سازمان برسانند.
رییس کمیته ایمنی شورای شهر تهران ادامه داد: تجربه جنگ ۱۲روزه نشان داد در شناسایی برخی پناهگاهها مشکلاتی وجود داشت اما پس از آن سازمان پدافند غیرعامل نسبت به جمعآوری اطلاعات اقدام کرده تا درزمان بحران اطلاعرسانی سریع صورت گیرد. باتوجه به تراکم جمعیت تهران زیرساختهای پناهگاهی موجود بهصورت کامل نمیتوانند پاسخگوی کل جمعیت باشند اما حداقل مانع بحران غافلگیری مانند گذشته خواهند شد. صدهانقطه توسط سازمان پیشگیری و مدیریت بحران شناسایی شده و به سازمان پدافند غیرعامل اطلاع داده شده است. پناهگاه شهری باید شاخصهای امنیتی لازم را داشته باشد و این اطلاعات تنها در زمان بحران اطلاعرسانی میشوند تا امنیت عمومی مختل نشود. درمورد استفاده از پارکینگ منازل بهعنوان پناهگاه باید گفت طبقات زیرین ایمنتر هستند و اینموضوع در دورههای مختلف ازجمله جنگتحمیلی هشتساله نیز ثابت شده است. طبقات فوقانی ساختمانها حتی با سازههای نوساز از امنیت کمتری برخوردارند.
وضعیت نصب آژیرخطر در پایتخت
بابایی در پایان به مساله نصب آژیرخطر در تهران نیز اشاره کرد و گفت: در زمینه آژیر خطر برخی آژیرهای موجود در میادین تهران که برای پخش اذان نصب شدند میتوانند درمواقع بحران نیز مورد استفاده قرار گیرند هرچند ذات طراحی آنها برای اطلاعرسانیهای اضطراری نبوده است. برای سال۱۴۰۵ برنامهریزی شده که پارکینگهایی بهعنوان پناهگاه تجهیز شوند و بودجهای برای این منظور در نظر گرفته شده اما اطلاعرسانی در این حوزه بر عهده سازمانهای ذیربط است.
غفلتها در زمینه ایمنی
مازیار حسینی، معاون اسبق امور مسکن و ساختمان وزارت راهوشهرسازی و استاد دانشگاه در زمینه میزان آمادگی ساختمانهای پایتخت دربرابر مخاطرات احتمالی به «جهانصنعت» گفت: در مقررات ملی ساختمان الزامی برای پناهگاه پیشبینی شده و تمامی ساختمانها چه دولتی و چه خصوصی موظف به رعایت اصول پدافند غیرعامل هستند. در دوران هشتسال دفاع مقدس به مردم اجازه داده شد در حیاط خانههایشان پناهگاه بسازند و شهرداری آن را تایید کرد اما پس از آن این موضوع به یک اصل جامع و گسترده تبدیل نشد.
وی افزود: تمام ساختمانها و مجتمعهای مسکونی در کشورهای شمال اروپا به ویژه سوئد حتی در شرایطی که هیچ جنگی رخ نداده بود دارای پارکینگهای متصل زیرزمینی و مجهز به امکانات برای مقابله با انفجار هستهای بودند. ایران با موقعیت ژئوپلیتیکی خود در این زمینه غفلت کرده است. ساختمانهای بلندمرتبه با چند طبقه پارکینگ طبقات پایین خود را میتوانند بهعنوان پناهگاه مورد استفاده قرار دهند بهشرط آنکه تهویه هوا و امکانات اولیه مانند آب در آنها فراهم باشد. برخی سازههای زیرزمینی ازجمله ایستگاههای مترو با رعایت ملاحظات خاص میتوانند بهعنوان پناهگاه مورد استفاده مردم قرار گیرند.
شناسایی نقاط امن
حسینی توضیح داد: ساختمانهای بتن آرمه با دیوارهای برشی که عرض دیوارهای آنها نسبت به ستونهای معمولی بیشتر است از استحکام کافی برخوردارند و مکانهای مناسبی برای پناهگیری محسوب میشوند. راهپلههایی که پنجره ندارند نیز میتوانند جایگاه امنی در مواقع بحران باشند. مردم باید در ساختمانهای خود نقاط امن را شناسایی کرده و تمرین کنند تا در کوتاهترین زمان درمواقع اضطراری بتوانند از آنها استفاده کنند. حتی اقدامات ساده مانند چسباندن نوار پهن روی پنجرهها میتواند سطح آسیبپذیری را کاهش دهد و برای زمان جنگ یا حوادث احتمالی مفید باشد.
این استاد دانشگاه در پایان اشاره کرد که سازمان نظام مهندسی میتواند با ایجاد تمهیدات مناسب در شرایط بحرانی به مردم کمک شایانی کند. او در این زمینه بیان کرد: نظام مهندسی میتواند با ایجاد سامانهای برای اطلاعرسانی وضعیت ایمنی ساختمانها و نقاط مناسب پناهگیری به مردم کمک کند. مهندسین داوطلب نیز میتوانند به صورت رایگان این بازدیدها و مشاورهها را انجام دهند تا سطح آمادگی شهروندان درمواقع بحران افزایش یابد. همه مناطق تهران نیازمند پیشبینی و برنامهریزی برای پناهگاه هستند و با رعایت الزامات ساده میتوان سطح آسیبپذیری شهری را کاهش داد.
