ایران ونزوئلا نیست

به گزارش رصد روز، آیا ممکن است چیزی که برای ونزوئلا اتفاق افتاد برای ایران اتفاق بیفتد؟ پاسخ این پرسش منفی است. اما ممکن است در بدایت امر چندان واضح نباشد. تا این لحظه ایالات متحده آمریکا به پایگاه ها و تاسیسات نظامی مهم در کاراکاس، پایتخت ونزوئلا حمله کرده است و نیکولاس مادورو، رئیس جمهور این کشور را ربوده است. آینده ونزوئلا به درستی مشخص نیست. آمریکایی ها گفته اند خودمان حکومت می کنیم تا حکومت جدید، و دست نشانده آنها، سر کار بیاید؛ ممکن است بخواهند مخالفان خارج نشین را حاکم کنند. اما احتمالات دیگر هم هست: از همه مهمتر ارتش، نیروهای مردمی و بخشی از سیاست مداران بخواهند ایستادگی کنند؛ در این صورت آمریکایی ها تنها می توانند مادورو را در بند داشته باشند ولی دولتی حاکم می شود که دست نشانده نیست. در چنین حالتی یا آمریکایی ها باید بپذیرند که دست کوتاه کنند یا باید نیروی زمینی را اعزام کنند. چنین حالتی برای شرایط ونزوئلا دور از عقل نیست اما برای ایران بسیار دور از خرد است.
جمعیت و نیروی انسانی ونزوئلا، مساحت کشور، جغرافیا و همسایگان و متحدان کار را برای آمریکایی ها آسان می کنند. ونزوئلا نه موقعیت جغرافیایی راهبردی دارد نه متحدان زیادی. مساحت این کشور بسیار کم است و به تبع آن عمق راهبردی خیلی کمی دارد. در صورت حمله زمینی نیروهای بیگانه می توانند سراسر کشور را در زمانی کوتاه بدون وجود موانع طبیعی تصرف کند. جمعیت ۲۲ میلیونی آن بسیار کمتر از آن است که بتواند نیروی انسانی کافی برای مقابله با آمریکا داشته باشد؛ و از نظر موقعیت جغرافیایی بسیار به آمریکا نزدیک است. ارتش و نیروهای مردمی بیشتر وابسته به منافع اقتصادی هستند و ندرتا جهان بینی سیاسی ملی گرا یا حتی نزدیک به دیدگاه های چاوز یا مادورو داشته باشند. ونزوئلا توانایی ساخت تسلیحات نداشته است و به خریدهای خارجی وابسته است؛ خصوصا در مورد تسلیحات سنگین.
سیاست خارجی ونزوئلا در عمل چندان جای وجود متحد باقی نگذاشته است؛ کمتر از یک ماه پیش ونزوئلا به قطعنامه ضد ایرانی سازمان ملل رای ممتنع داد؛ نوعی خوش رقصی برای غرب و فرستادن این پیام که ونزوئلا به قیمت کم هم متحدانش را می فروشد. رابطه ونزوئلا با روسیه و چین هم عمیق نیست؛ اگرچه غالبا در رده کشورهای محور تجدیدنظر طلب، کشورهایی که با سلطه آمریکا موافق نیستند، قرار می گیرد اما نوع روابط آن با روسیه و چین به اتحاد راهبردی نرسیده است.
ونزوئلا در سیاست داخلی نهادهای ملی، دینی یا جهان بینی متمایز قوی ندارد. از زمان چاوز شخصیت محور و مبتنی بر کیش شخصیت و سیاست مردم پسند (پوپولیسم) بوده است. نهاد قدرت در رئیس جمهور خلاصه می شد. برای کسی مانند چاوز که جذبه و هیبت کافی داشت این نظام کارایی داشت اما مادورو سایه کمرنگ چاوز بود؛ بدون جذبه و هیبت و محبوبیت مردمی. او تا وقت دستگیری از مقبولیت چاوز استفاده می کرد. ونزوئلا زیر سایه حکومت او به بحران های زیادی دچار شد که تنها ناشی از فشار خارجی و تحریم نبود. اقتصاد کلی مبتنی بر فروش نفت و تا حدودی منابع معدنی بوده است بدون هیچ گونه صنعت داخلی که بتواند نیازهای داخلی را تامین کند. ونزوئلا هیچ گاه تلاش نکرد تا نظام اقتصادی خاصی برای مقاومت و مقابله با تحریم بسازد. همین کاستی ها برای آموزش و پرورش و نظام بهداشت وجود دارد؛ هیچ کدام راضی کننده و قابل اتکا نیستند.
اما چرا ایران ونزوئلا نیست و نسخه آن را نمی توان برای ایران محتمل دانست. ایران کشوری پهناور است و عمق راهبردی آن زیاد است؛ شمال تا جنوب و غرب تا شرق ایران فاصله ای طولانی است. این مساحت زیاد سبب می شود که حملات زمینی به ایران ساده نباشد. جغرافیای خاص ایران باعث می شود که تسخیر تمامیت ایران برای یک نیروی واحد بیگانه بسیار سخت باشد. رشته کوه های زاگرس در غرب و البرز در شمال دو مانع طبیعی هستند که از زمان پیشاهخامنشی میدان هایی که به سختی فتح می شوند؛ بیشتر شهرهای ایران در مناطق کوهستانی هستند که برای نیروی مدافع نعمت هستند و برای متجاوز قتلگاه. باقی جغرافیای ایران را کویرهای صعب العبور، رودهای خروشان و … در برگرفته است. جابجایی نیروی زمینی در ایران شبیه به مزاح بی مزه ای است که بعید است هیچ گاه گزینه محتملی دیده شود. جمعیت بیش از ۹۰ میلیون ایران توانایی تامین نیروی انسانی، تدارکات و حفظ اقتصاد در زمان جنگ را دارد.
قدرت در ایران بر اساس ملیت و دین شکل گرفته است و بسیار منتشر است؛ نهادهای زیادی در ایران به طور واقعی قدرت دارند. در واقع، قدرت ایران شخصیت محور نیست بلکه نهاد محور است. نهادهای قدرت به صورت ساختاری در نظام سیاسی تعریف شده اند و روابط این نهادها نیز به صورت ساختاری تعریف شده است. ساختاری بودن نهادها سبب می شود که نظام حکمرانی به سادگی از هم نپاشد؛ ساختار می تواند بحران را پشت سر بگذارد.
ایران از لحاظ نظامی دو بازوی قوی دفاعی دارد: ارتش و سپاه که هر کدام از آنها خصوصیت متمایز خاص خود را دارند. اما از همه مهمتر این است که نیروهای نظامی ایران بر اساس ملی گرایی، اعتقادات دینی و اهداف سیاسی نهادی و ملی تشکیل شده اند. تامین تسلیحات برای هر دو بازوی نظامی-دفاعی بیشتر توسط تولیدات داخلی انجام می شود. ایران توانایی ساخت تسلیحات به روز، سنگین و قدرتمند را دارد؛ برای نمونه صنعت موشکی و پهپادی ایران در رده های برتر جهانی است؛ حتی ایران توانایی ساخت سامانه های دفاع هوایی را دارد. زیرساخت های نظامی ایران، برعکس ونزوئلا به سادگی قابل انهدام نیست؛ زیرا در کشوری پهناور پخش شده اند و به اندازه کافی احتمالات جنگی در نظر گرفته شده است.
در بعد سیاسی و اعتقادی ایران میهن دوستی و ملی گرایی بسیار قوی ای دارد؛ زیرا سه هزاره تجربه ملت بودن و حکومت داشتن را در پشت سر دارد. هرگونه دخالت نظامی بیگانه در ایران به سرعت گرایشات ملی را بیدار و تحریک می کند. بارها حتی در تاریخ معاصر دیده شده است که در نبود یا ضعف حکومت مرکزی مقاومت های محلی شدیدی در برابر بیگانه رخ داده است؛ به بیان بهتر، حتی اگر حکومت در ایران توانایی تمرکز نیرو در برابر دشمن را نداشته باشد بدون هیچ سازماندهی نیروهای محلی در برابر هر بیگانه ای مقاومت خواهند کرد. نه تنها نیروی بیگانه نمی تواند در سرزمین پهناور و پرمانع ایران جولان دهد بلکه حتی اگر حکومت دست نشانده بیگانه باشد توسط این گرایشات میهنی سرنگون می شود؛ از این رو، تا جایی که عقل و منطق در سر هر بیگانه ای باشد می داند که حکومت دست نشانده در ایران ممکن نیست. افزون بر آن، تضعیف گرایشات میهنی ممکن نیست. باید تاریخ جهان را نابود کرد تا به این مرحله رسید.
وضعیت سیاست خارجی و داخلی ایران پیچیده تر از آن است که در این مقال بگنجد؛ تنها کافی است که فکر کنیم روابط خارجی ایران چند قرن سابقه دارند. این سیاست ها بسیار نهادینه و عمیق هستند و نمی توان حتی فکر مقایسه با ونزوئلا را کرد. مجموع این دلایل سبب می شود که مقایسه ایران با ونزوئلا قیاس مع الفارق و بی ربط باشد. ایران ونزوئلا نیست.

آریا یونسی

برای عضویت در کانال رصد روز کلیک کنید