پرواز پوشک‌ها!!!

به گزارش رصد روز، در بین اقلامی که این روز‌ها شاهد افزایش قیمت عجیب آن‌ها هستیم، یکی از مهم‌ترین آن‌ها پوشک نوزاد است. این قلم از اقلام مصرفی خانوار شاید در ظاهر موضوع کم اهمیتی محسوب شود؛ اما محاسبات نشان می‌دهد هزینه پوشک نوزاد یک تا ۱.۵ ساله به صورت ماهانه عددی در حدود ۲.۷ تا ۳ میلیون تومان است. این رقم برای کارگری که ماهانه بین ۱۵ تا ۲۰ میلیون تومان حقوق می‌گیرد، معادل ۱۰ تا ۱۵ درصد از کل حقوق سرپرست خانوار است. نکته قابل تأمل اینکه، بررسی روند رشد قیمت‌ها نشان می‌دهد قیمت این محصول مصرفی طی دو سال اخیر با جهش ۶۰۰ درصدی و در چند ماه اخیر با جهش بیش از ۱۰۰ درصدی مواجه شده است؛ جهشی که باعث شده قیمت پوشک از حدود ۱۶۰ هزار تومان به حول و حوش ۷۰۰ هزار تومان برسد و فشار مستقیمی بر سبد هزینه خانوار‌ها و به ویژه خانوار‌های کم‌درآمد وارد کند.

گرچه بخش قابل توجهی از این افزایش قیمت در نتیجه جهش نرخ ارز و تورم بوده، اما بررسی‌ها نشان می‌دهد دلیل بخشی از افزایش قیمت پوشک گره‌ای راهبردی در زنجیره تولید نهفته است، وابستگی به واردات پلیمر‌های سوپرجاذب؛ ماده‌ای که تنها ۲۲ درصد نیاز آن از خارج تأمین می‌شود؛ اما همان سهم محدود، به گلوگاه تعیین‌کننده قیمت این محصول تبدیل شده است. به عبارتی، با وجود ظرفیت‌های پتروشیمی، هنوز زنجیره ارزش پروپیلن تا تولید سوپرجاذب در داخل تکمیل نشده و سالانه ۱۴۰ میلیون دلار ارز برای واردات این ماده کلیدی از کشور خارج می‌شود. طبق بررسی‌های «فرهیختگان»، در ۱۰ سال اخیر کشورمان حدود ۹۰۰ میلیون دلار صرف واردات سوپرجاذب‌ها کرده است، رقمی که می‌توانست با تکمیل زنجیره ارزش صنعت پتروشیمی عاید تولیدکنندگان داخلی شده و از جهش قیمتی این محصول مصرفی خانوار جلوگیری کند.

واردات ۹۰۰ میلیون دلاری پودر جاذب پوشک

بررسی آمار صادرات در بازه زمانی ۱۳۹۵ تا ۱۰ ماهه ۱۴۰۴ نشان می‌دهد ارزش و وزن صادرات طی این سال‌ها با نوسانات قابل توجهی همراه بوده است. بر اساس داده‌های موجود، کمترین میزان صادرات در سال ۱۳۹۶ ثبت شده است؛ به‌طوری‌که ارزش صادرات در این سال تنها ۲۱ میلیون دلار و وزن آن ۱۰ هزار تن بوده است. با این حال، از سال ۱۳۹۷ روند بهبود آغاز شد و در سال‌های بعد به‌ویژه ۱۳۹۹ شاهد رشد محسوس ارزش صادرات بودیم؛ به‌طوری‌که ارزش صادرات در سال ۱۳۹۹ به ۹۵ میلیون دلار رسید، هرچند وزن صادرات در همان سال به ۵۰ هزار تن افزایش یافت. بالاترین رقم ارزش صادرات مربوط به سال ۱۴۰۳ است که با ثبت ۱۳۶ میلیون دلار و وزن ۶۰ هزار تن، رکورد بیشترین عملکرد در این دوره زمانی را به خود اختصاص داده است. پیش از آن نیز سال ۱۴۰۱ با ۱۳۲ میلیون دلار و سال ۱۴۰۲ با ۱۲۵ میلیون دلار از سال‌های پررونق صادراتی محسوب می‌شوند. در سال ۱۴۰۰ اما افت قابل توجهی مشاهده می‌شود؛ ارزش صادرات در این سال به ۶۷ میلیون دلار و وزن آن به ۳۱ هزار تن کاهش یافته است که نشان‌دهنده یک دوره رکودی در مقایسه با سال‌های بعدی است. در ۱۰ ماهه سال ۱۴۰۴ نیز ارزش صادرات به ۹۸ میلیون دلار و وزن آن به ۴۳.۲ هزار تن رسیده است. این آمار نشان می‌دهد که در صورت تداوم روند فعلی، عملکرد سال ۱۴۰۴ می‌تواند به سطوح قابل قبولی نزدیک شود، هرچند فاصله با رکورد سال ۱۴۰۳ همچنان قابل توجه است. طبق داده‌های گمرک، طی ۱۰ سال اخیر درمجموع نزدیک به ۹۰۰ میلیون دلار صرف واردات این محصول شده است.

به طور کلی، بررسی روند یک دهه اخیر بیانگر رشد تدریجی صادرات پس از افت سال‌های میانی دهه ۹۰ و ثبت اوج عملکرد در سال‌های ابتدایی دهه ۱۴۰۰ است؛ موضوعی که می‌تواند نشان‌دهنده جایگزینی واردات پوشک با تولید داخلی آن باشد.

افزایش ۴ برای قیمت پوشک طی دوسال

میثم فتحی‌محب، کارشناس پتروشیمی در گفت‌وگو با «فرهیختگان» درباره سیر صعودی قیمت پلیمرهای سوپر جاذب به‌عنوان یکی از مواد اولیه مهم در تولید پوشک نوزاد اظهار داشت: «در دوسال اخیر بازار پوشک با جهشی کم‌سابقه در قیمت مواجه شده است؛ افزایشی که از حدود ۱۵۵ هزار تومان به سطوحی نزدیک به ۷۰۰ هزار تومان رسیده و عملاً رشد حدود ۴.۵ برابری را نشان می‌دهد. اگرچه بخشی از این افزایش ناشی از تورم عمومی، رشد هزینه‌های تولید، افزایش دستمزد و تک نرخی شدن ارز است، اما تحلیل دقیق‌تر ساختار هزینه نشان می‌دهد که نقش ماده اولیه کلیدی این صنعت، یعنی پلیمرهای سوپرجاذب، در این جهش بسیار تعیین‌کننده بوده است. پوشک کالایی است با کشش قیمتی پایین و ماهیت ضروری؛ به طوری که قطع برق واحدهای تولید پوشک در شرایط ناترازی برق، در اولویت نبوده و جزء آخرین واحدهای صنعتی هستند که به علت عدم تأمین پایدار برق، ناچار به عدم فعالیت می‌شوند، بنابراین هرگونه اختلال در تأمین مواد اولیه آن به‌سرعت و تقریباً به‌طور کامل به مصرف‌کننده منتقل می‌شود و فضای مانور برای جذب هزینه در زنجیره تولید محدود است.»

نیاز سالانه به واردات

وی افزود: «بر اساس گزارش‌های رسمی، نیاز سالانه صنعت پوشک کشور به پلیمر سوپر جاذب حدود ۲۲۰ هزار تن برآورد می‌شود که از این میزان نزدیک به ۵۰ هزار تن، معادل حدود ۱۴۰ میلیون دلار، از طریق واردات تأمین می‌شود، یعنی حدود ۲۲ درصد نیاز این صنعت آن‌هم از مسیر واردات مستقیم سوپر جاذب تأمین می‌شود. در حال حاضر تولید مؤثر و پایدار سوپر جاذب در داخل کشور وجود ندارد و زنجیره تأمین این ماده در داخل تکمیل نشده است. به همین دلیل، در شرایطی که واردات سوپر جاذب با محدودیت مواجه می‌شود، صنعت ناچار است بخشی از نیاز بازار را نه از طریق تولید داخلی پوشک، بلکه از طریق واردات مستقیم پوشک نهایی تأمین کند که این امر وابستگی ارزی را به سطحی بالاتر منتقل می‌کند.»

 ۷۰ درصد تولید سوپر جاذب‌ها در دست آمریکا و ژاپن 

فتحی‌محب تصریح کرد: «دلیل اصلی دشواری واردات سوپر جاذب صرفاً کمبود منابع ارزی نیست، بلکه به ساختار بازار جهانی این محصول بازمی‌گردد. حدود ۷۰ درصد تولید جهانی سوپر جاذب در اختیار شرکت‌های آمریکایی و ژاپنی است و بخش عمده فناوری، لیسانس و بازار این محصول در اختیار همین بازیگران قرار دارد. در شرایط تحریم، دسترسی مستقیم به این تولیدکنندگان یا شبکه‌های مالی مرتبط با آن‌ها با محدودیت جدی مواجه است و نقل‌وانتقال پول، بیمه، حمل و قراردادهای بلندمدت تأمین با ریسک بالا همراه می‌شود؛ بنابراین حتی اگر از نظر اسمی تنها ۲۲ درصد نیاز از طریق واردات تأمین شود، همین سهم محدود به دلیل تمرکز جغرافیایی تولید جهانی و محدودیت‌های تحریمی، به یک گلوگاه راهبردی تبدیل شده است.»

این کارشناس صنعت پتروشیمی تکمیل کرد: «ازآنجاکه قیمت‌گذاری کل بازار بر مبنای هزینه نهایی و نرخ جایگزینی انجام می‌شود، همان بخش وارداتی نقش تعیین‌کننده در شکل‌دهی به قیمت کل ایفا می‌کند. در شرایطی که نرخ ارز جهش پیدا می‌کند یا محدودیت‌های تأمین و نقل‌وانتقال پول تشدید می‌شود، هزینه واردات سوپر جاذب به‌سرعت افزایش می‌یابد. تولیدکنندگان داخلی پوشک نیز برای جلوگیری از زیان و حفظ امکان جایگزینی مواد اولیه، قیمت محصولات خود را متناسب با نرخ وارداتی تنظیم می‌کنند، در نتیجه حتی اگر بخش عمده مصرف از مسیر غیرمستقیم یا موجودی‌های قبلی تأمین شود، قیمت مرجع بازار بر اساس همان واردات محدود تعیین می‌شود و شوک ارزی یا تجاری به طور کامل به بازار نهایی منتقل می‌گردد.»

او افزود: «پلیمر سوپر جاذب ماده‌ای است که هسته عملکردی پوشک را تشکیل می‌دهد و بخش اصلی قدرت جذب رطوبت را فراهم می‌کند. این ماده از آکریلیک‌اسید تولید می‌شود و آکریلیک‌اسید نیز به طور عمده از پروپیلن مشتق می‌شود؛ بنابراین مسئله افزایش قیمت پوشک در واقع به ساختار زنجیره ارزش پروپیلن بازمی‌گردد. درصورتی‌که زنجیره پروپیلن در داخل کشور به‌صورت کامل و متوازن توسعه‌یافته باشد، امکان تولید آکریلیک‌اسید و سپس سوپر جاذب در مقیاس اقتصادی فراهم می‌شود و وابستگی ارزی کاهش می‌یابد. اما اگر ظرفیت تولید پروپیلن محدود باشد یا اولویت مصرف آن به سایر مشتقات اختصاص یابد، حلقه‌های بعدی زنجیره شکل نمی‌گیرد و پایین‌دست ناگزیر به واردات خواهد بود.»

فتحی‌محب ادامه داد: «در سال‌های گذشته تمرکز بخش قابل‌توجهی از سرمایه‌گذاری‌های صنعتی بر تولید محصولات پایه و صادرات‌محور همچون متانول، اوره و پلی‌اتیلن بوده است؛ محصولاتی که خوراک آن‌ها عمدتاً گاز طبیعی است و بازگشت سرمایه سریع‌تری داشته‌اند. در مقابل، توسعه زنجیره پروپیلن که نیازمند فناوری پیچیده‌تر و سرمایه‌گذاری بالاتر است، با سرعت کمتری پیش رفته است. طرح‌های مبتنی بر PDH (تبدیل پروپان به پروپیلن) و MTP (تبدیل متانول به پروپیلن) به‌عنوان راهکارهای اصلی افزایش تولید پروپیلن مطرح شده‌اند، اما اجرای آن‌ها به‌صورت گسترده و هماهنگ به زمان، تأمین مالی پایدار و ثبات سیاستی نیاز دارد. در غیاب توسعه کافی این طرح‌ها، عرضه پروپیلن متناسب با نیاز پایین‌دست رشد نکرده و زنجیره ارزش به طور کامل تکمیل نشده است.»

چرا سوپر جاذب وارد می‌کنیم؟

او درباره تأثیر افزایش قیمت بر تولید اظهار داشت: «از سال ۱۳۹۷ و هم‌زمان با تشدید محدودیت‌های ارزی، آسیب‌پذیری این ساختار آشکارتر شد. با افزایش نرخ ارز، هزینه واردات سوپر جاذب بالا رفت و تولیدکنندگان پوشک با افزایش هزینه‌های مستقیم مواجه شدند. بااین‌حال، حرکت به سمت خودکفایی در این حوزه با موانعی روبه‌رو بوده است. نخست آنکه تولید سوپر جاذب نیازمند دسترسی به فناوری پلیمریزاسیون پیشرفته و کنترل کیفی دقیق است؛ محصولی که استانداردهای بهداشتی و عملکردی آن بسیار حساس است و ورود به بازار آن بدون تضمین کیفیت ممکن نیست. دوم آنکه سرمایه‌گذاری در این حوزه مستلزم تضمین تأمین پایدار خوراک آکریلیک‌اسید و ثبات در قیمت‌گذاری آن است. نوسانات سیاستی در قیمت خوراک، تغییرات مقررات صادراتی و محدودیت‌های مالی، ریسک سرمایه‌گذاری را افزایش داده و انگیزه بخش خصوصی را کاهش داده است. سوم آنکه نبود یک سیاست صنعتی منسجم برای اولویت‌بندی تکمیل زنجیره ارزش، موجب شده حلقه‌های میان دستی مانند آکریلیک‌اسید و سوپر جاذب در مقایسه با محصولات پایه کمتر موردتوجه قرار گیرند.»

پیش‌نیازهای داخلی‌سازی پوشک

فتحی‌محب ادامه داد: «از منظر فنی و اقتصادی، امکان تولید داخلی سوپر جاذب وجود دارد، مشروط بر آنکه مجموعه‌ای از پیش‌نیازها به‌صورت هم‌زمان فراهم شود. توسعه پایدار ظرفیت تولید پروپیلن از طریق اجرای گسترده طرح‌های PDH و MTP باید به‌گونه‌ای دنبال شود که خوراک حلقه‌های بعدی زنجیره به طور مطمئن و مستمر تأمین شود. همچنین لازم است واحدهای تولید آکریلیک‌اسید در مقیاس اقتصادی ایجاد شوند و به‌صورت عملیاتی به واحدهای پایین‌دست سوپر جاذب متصل شوند. در کنار آن، باید سازوکارهای پایدار و قابل‌پیش‌بینی برای قیمت‌گذاری خوراک و تضمین خرید محصول طراحی شوند تا سرمایه‌گذاری در این حوزه از ریسک‌های غیرضروری مصون بماند. حمایت هدفمند از انتقال فناوری و بومی‌سازی دانش فنی نیز باید در دستور کار قرار گیرد تا وابستگی به لیسانس‌های خارجی کاهش یابد و ریسک سرمایه‌گذاری کنترل شود.»

لزوم جلوگیری از خروج ۱۴۰ میلیون دلاری ارز

وی در پایان یادآور شد: «با توجه به حجم بازار داخلی، مصرف سالانه بیش از ۲۰۰ هزار تن و خروج سالانه حدود ۱۴۰ میلیون دلار ارز برای واردات، مقیاس اقتصادی لازم برای ایجاد یک یا چند واحد تولیدی در کشور وجود دارد. در صورت دستیابی به استانداردهای کیفی مناسب و تثبیت تولید پایدار، علاوه بر تأمین کامل نیاز داخلی می‌توان به بازارهای منطقه‌ای نیز صادرات انجام داد. بااین‌حال تحقق این ظرفیت مستلزم اتخاذ رویکردی زنجیره‌ای و هماهنگ در سیاست‌گذاری صنعتی است؛ رویکردی که از تولید خوراک آغاز شود و با تکمیل حلقه‌های میان دستی و پایین‌دستی تا محصول نهایی امتداد یابد.»

کاهش فشار از دوش خانوار با کالابرگ

وی افزود: «در چنین شرایطی، واحدهای تولیدی پوشک نیز به دلیل کمبود یا گرانی مواد اولیه قادر به استفاده کامل از ظرفیت خود نبوده‌اند. وقتی تولید با ظرفیت کمتر انجام می‌شود، هزینه‌های سربار بر تعداد کمتری محصول سرشکن شده و قیمت تمام‌شده افزایش می‌یابد. این چرخه معیوب، یعنی کمبود ماده اولیه، کاهش ظرفیت تولید، افزایش هزینه متوسط و سپس رشد قیمت نهایی، به بی‌ثباتی بازار دامن زده است. ازسوی‌دیگر، ماهیت ضروری این کالا باعث شده تقاضا به طور کامل کاهش نیابد و فشار هزینه مستقیماً بر خانوارها وارد شود. افزوده‌شدن پوشک به کالابرگ حمایتی نشان می‌دهد که دولت این کالا را در زمره اقلام معیشتی و حساس قرار داده است. این اقدام در کوتاه‌مدت می‌تواند بخشی از فشار را از دوش خانوارها بردارد؛ اما در سطح ساختاری به معنای پذیرش وجود یک اختلال جدی در زنجیره تأمین است. تا زمانی که وابستگی ارزی در حلقه مواد اولیه باقی بماند، هر شوک ارزی یا محدودیت تجاری می‌تواند دوباره بازار را ملتهب کند و نیاز به مداخلات حمایتی را افزایش دهد.»

برای عضویت در کانال رصد روز کلیک کنید