کارد ناترازی انرژی به استخوان صنایع رسید

هاشم اورعی، تحلیلگر ارشد حوزه انرژی و رئیس اتحادیه انجمن‌های انرژی ایران، با تأکید بر ساختاری بودن بحران آب و انرژی، معتقد است مشکلات کنونی حاصل چندین دهه سیاست‌گذاری نادرست و بی‌توجهی به هشدارهای کارشناسی است.

به گزارش رصد روز، بحران ناترازی انرژی در ایران، دیگر به یک مشکل مقطعی یا فصلی محدود نیست و نشانه‌های آن در بخش‌های مختلف اقتصاد، از محدودیت گاز صنایع و فشار بر شبکه برق گرفته تا نگرانی درباره تأمین آب و سوخت، آشکار شده است. در این میان، با نزدیک شدن به روزهای سرد سال، ناترازی گاز بار دیگر به یکی از جدی‌ترین نگرانی‌های اقتصاد ایران تبدیل شده؛ بحرانی که می‌تواند با محدودیت گسترده مصرف صنایع، کاهش تولید و حتی اختلال در تأمین برق همراه شود.

با این حال، ریشه بحران فعلی را نمی‌توان صرفاً در تحریم‌ها، جنگ یا آسیب‌های اخیر به زیرساخت‌ها جست‌وجو کرد. سال‌ها بی‌توجهی به سرمایه‌گذاری، فقدان سیاست‌گذاری بلندمدت و غلبه نگاه کوتاه‌مدت در مدیریت منابع، زمینه‌ساز شکل‌گیری ناترازی‌هایی شده که اکنون اصلاح آنها به زمان و منابع قابل توجهی نیاز دارد. در چنین شرایطی، این پرسش مطرح است که آیا سیاست‌های فعلی برای عبور از زمستان پیش‌رو کفایت می‌کند و اساساً چه زمانی می‌توان به مهار بحران آب و انرژی امیدوار بود؟

در همین رابطه، هاشم اورعی، تحلیلگر ارشد حوزه انرژی و رئیس اتحادیه انجمن‌های انرژی ایران، با تأکید بر ساختاری بودن بحران آب و انرژی، معتقد است مشکلات کنونی حاصل چندین دهه سیاست‌گذاری نادرست و بی‌توجهی به هشدارهای کارشناسی است.

او با هشدار درباره وضعیت ناترازی گاز در زمستان پیش‌رو، از احتمال قطع گسترده گاز صنایع، کاهش تأمین سوخت نیروگاه‌ها و تبعات آن برای تولید و اقتصاد کشور می‌گوید و تأکید می‌کند که راهکار اصلی عبور از بحران، تغییر رویکرد از افزایش بی‌وقفه تولید به مدیریت و بهینه‌سازی مصرف است.

ریشه‌یابی بحران‌های ساختاری و غلبه «تفکر کوتاه‌مدت»

اورعی با تأکید بر اینکه مشکلات موجود در حوزه آب، گاز، برق، بنزین و گازوئیل در یک تراز و ترازو قرار دارند، اظهار داشت که این مسائل و چالش‌ها به هیچ وجه یک‌شبه اتفاق نیفتاده‌اند و اساساً هیچ‌کدام از آن‌ها کوتاه‌مدت نیستند.

رئیس اتحادیه انجمن‌های انرژی ایران با اشاره به اینکه مسئله آب چندین دهه طول می‌کشد تا دچار تخریب شود و ترمیم و اصلاح آن نیز مستلزم گذشت چندین دهه است، افزود که وضعیت در حوزه گاز نیز دقیقاً به همین ترتیب است.

وی تصریح کرد: هیچ‌کدام از این معضلات اتفاقی نبوده و کوتاه‌مدت محسوب نمی‌شوند. نمی‌توان تمام این مشکلات و معضلات را ناشی از جنگ ۱۲ روزه، جنگ ۴۰ روزه یا حتی تحریم‌ها و مواردی از این دست دانست.

او با بیان اینکه هیچ‌کس نمی‌تواند تأثیر تشدیدکننده جنگ‌ها و تحریم‌ها را بر جابه‌جایی و عقب و جلو شدن زمان بروز بحران‌ها کتمان کند، تأکید کرد: این موارد عامل اصلی نیستند و ما خود باعث ایجاد این شرایط شده‌ایم؛ به‌طوری‌که بروز چنین وضعیتی اصلاً جای تعجب ندارد.

اورعی دلیل اصلی این بی‌توجهی را در طولانی‌مدت بودن مسائل آب و انرژی و نگاه کوتاه‌مدت جامعه دانست و افزود: صرف‌نظر از مسائل مدیریتی، جامعه ما به لحاظ فرهنگی کوتاه‌مدت است و می‌توان آن را طبق تعبیر دکتر همایون کاتوزیان، «جامعه کلنگی» نامید.

وی افزود: با کمی اغماض، اگر بتوان در ناخودآگاه یک مدیر دولتی جستجو کرد، روز قیامت او همان روزی است که او را از پشت میز مدیریت برمی‌دارند.

تزلزل مدیریتی و فقدان سند جامع انرژی

نایب رئیس اتحادیه انجمن‌های انرژی ایران با اشاره به عمر کوتاه مسئولیت‌ها در کشور گفت که متوسط عمر مدیریتی مسئولان در شرکت‌های مختلف دولتی مربوط به حوزه آب و گاز حدود دو، سه یا چهار سال است.

وی افزود: وقتی عمر مدیریتی مسئولان دو تا چهار سال است، با تفکر کوتاه‌مدت موجود، نمی‌توان انتظار داشت یک سیاست مدون و تدوین‌شده با در نظر گرفتن محدودیت‌ها، واقعیت‌ها، فرصت‌ها و تمامی جوانب تنظیم شود که با تغییر دولت‌ها و مدیران دستخوش تغییر نشود؛ در حالی که این مسئله اصل مشکل کشور است.

اورعی با مقایسه وضعیت کشور با بریتانیا اظهار داشت: در انگلستان با تغییر دولت از حزب محافظه‌کار به حزب کارگر و برعکس، علی‌رغم تفاوت‌های بسیار آشکار سیاسی و فکری در مقایسه با دولت‌های ما، یک سیاست مدون اجرایی می‌شود و با تغییر وزیر، تغییر عمده‌ای در خط‌مشی‌ها رخ نمی‌دهد.

وی گفت: این در حالی است که در کشور ما، تفاوت گروه‌های سیاسی موسوم به اصلاح‌طلب و اصول‌گرا چندان مشخص نیست و تزلزل مدیریتی باعث شده سیاست انرژی برای دو دهه آینده وجود نداشته باشد و امور به‌صورت سلیقه‌ای اداره شود.

وی افزود: بی‌توجهی به هشدارها منجر به وضعیت فعلی شده و تنها جای تعجب این است که چرا برخی از افراد از وضعیت کنونی آب و انرژی تعجب می‌کنند؛ چرا که اگر این مسیر صد بار دیگر هم طی شود، مقصد نهایی همین خواهد بود.

او با یادآوری مصاحبه تفصیلی خود در پنج یا شش سال پیش عنوان کرد: در آن مصاحبه در پاسخ به خبرنگاری که درباره آینده انرژی پرسیده بود، اعلام کردم که تمایلی به پیش‌بینی ندارم اما اگر بخواهم صادقانه بگویم، با این فرمون مقصد نهایی قعر دره خواهد بود و اکنون کشور در نیمه راه سقوط به ته دره قرار دارد.

چشم‌انداز بحران انرژی در نیمه دوم سال و ناترازی گاز

وی با بیان اینکه در سه چهار ماه باقی‌مانده از سال جاری هیچ اتفاق معجزه‌آسایی در بخش انرژی رخ نخواهد داد، گفت مگر آنکه منتظر امداد غیبی باشیم تا شرایط در ماه‌های باقی‌مانده سال بهتر شود.

وی افزود: اقدامات فعلی مانند جیره‌بندی یا قطعی گاز و برق تحت عناوین کم‌عمق و عوام‌فریبانی نظیر «مدیریت مصرف»، حل‌کننده مشکل نیستند.

وی تصریح کرد: هر کس ادعا کند در نیمه دوم سال جاری، نیمه اول سال آینده یا نیمه دوم سال آینده می‌تواند ناترازی آب و انرژی را حل کند یا حتی مانع بحرانی‌تر شدن آن شود، ادعایی به‌دور از واقعیت مطرح کرده است.

اورعی در پاسخ به پرسشی درباره جدی‌تر بودن بحران در حوزه‌های مختلف عنوان کرد که پاسخ کوتاه به این سوال، «گاز» است.

وی گفت: در حوزه بنزین، با احتساب افزودنی‌های پالایشگاهی، روزانه حدود ۱۱۰ تا 120میلیون لیتر تولید وجود دارد و وضع تولید فعلاً بد نیست، اگرچه برای آینده سرمایه‌گذاری نکرده‌ایم.

وی افزود: علت افزایش ۱۰ تا ۱۲ میلیون لیتری تولید بنزین در یک سال اخیر این بوده که به پالایشگاه و خطوط تولید دستور تغییر تولید داده شده و به دلیل عدم امکان صادرات برخی محصولات، آن‌ها را فدا کرده و بنزین تولید کرده‌ایم تا از عدم صادرات جلوگیری شود. اگرچه تمام این بخش‌ها در شرایط بحرانی قرار دارند، اما بحران آب درازمدت‌تر است و انتظار نمی‌رود کشور در شش ماه آینده بی‌آب شود.

وی توضیح داد: کشور ما سالانه حدود ۱۰۰ میلیارد متر مکعب آب تجدیدپذیر دارد، در حالی که در اکثر کشورهای عربی همجوار مانند عربستان این رقم صفر است؛ بنابراین مشکل ما کمبود آب نیست، بلکه عدم توانایی در مدیریت و بهره‌برداری صحیح از آب موجود است.

وی افزود: بارش‌ها و جاری شدن سیل در خیابان‌های تهران نشان داد که ما نتوانسته‌ایم سیستمی برای ذخیره‌سازی، نفوذ به سفره‌های زیرزمینی و استفاده بعدی از این آب‌ها ایجاد کنیم؛ لذا آب را در کوتاه‌مدت بحرانی‌ترین بخش نمی‌دانم.

جزئیات ناترازی گاز در زمستان و سناریوهای پیش رو

وی با قاطعیت اعلام کرد که بزرگ‌ترین و بحرانی‌ترین مشکل کشور در زمستان پیش رو و ماه‌های باقی‌مانده سال، مربوط به بخش گاز است.

وی گفت: بیشترین آسیب در حوزه انرژی در جریان منازعات، به بخش گاز وارد شد؛ به‌طوری‌که روزانه ۱۳۰ میلیون متر مکعب از ظرفیت شبکه کاهش یافت که هنوز به شبکه بازنگشته است. علاوه بر این، در حادثه آتش‌سوزی سکوی فاز ۱۴ نیز روزانه ۱۴.۵ میلیون متر مکعب ظرفیت دیگر از دست رفت.

او با اشاره به اعلام رسمی مدیرعامل شرکت ملی گاز ایران در یک جلسه خصوصی مبنی بر کسری روزانه تا ۴۰۰ میلیون متر مکعبی گاز، این رقم را بسیار عجیب خواند و گفت امیدوار است این مسئول برای راضی کردن مردم به وضعیت موجود، ابعاد مسئله را بزرگنمایی کرده باشد.

وی تصریح کرد: کسری ۴۰۰ میلیون متر مکعبی از نیاز کشور، به معنای عدم تأمین حدود ۵۰ تا ۶۰ درصد گاز مورد نیاز است که در صورت وقوع، مدیریت آن عملاً غیرممکن خواهد بود. میزان ناترازی گاز در اوج سرما کاملاً وابسته به برودت هوا است؛ به‌طوری‌که طبق گزارش‌های هواشناسی، اگر کاهش دما ۱ تا ۲ درجه کمتر از حد نرمال باشد، شاید کمی اوضاع مدیریت شود، چرا که با هر یک درجه کاهش دما در زمستان، مصرف گاز بخش خانگی روزانه ۲۵ میلیون متر مکعب افزایش می‌یابد و این بخش به شدت به دما حساس است.

وی خاطرنشان کرد: حتی در بهترین حالت با کسری ۲۵۰ میلیون متر مکعبی در روز، مشکل گاز از مرحله بحران عبور کرده و به سمت «فاجعه» حرکت می‌کند. در صورت بروز زمستان سخت، تولید گاز کشور از ۸۰۰ میلیون به حدود ۶۷۰ میلیون متر مکعب کاهش می‌یابد و اگر قرار باشد همه از گاز استفاده کنند، تمام تولید باید به بخش خانگی و تجاری اختصاص یابد. در بدترین سناریو که غیرمحتمل هم نیست، مردم در منازل خود گرم خواهند بود اما برقی وجود نخواهد داشت و کارخانه‌ها تعطیل خواهند شد.

وی با ارائه سناریوی نسبتاً خوش‌بینانه‌تر گفت: در این حالت باید افت فشار و قطعی گاز مدیریت شود؛ به‌طوری‌که گاز نیروگاه‌ها ۲۰ درصد کاهش یافته و گاز بخش صنعت تا ۷۰ درصد قطع شود تا سه استان شمالی و شمال شرقی کشور که در انتهای خطوط لوله قرار دارند و از ترکمستان نیز گازی دریافت نمی‌کنند، دچار قطعی مطلق نشوند.

وی یادآور شد که رفع ناترازی گاز نسبت به برق نیازمند سرمایه‌گذاری بیشتر، زمان طولانی‌تر و فناوری بالاتری است و در این بخش راه فراری وجود ندارد.

در مسابقه میان تولید و مصرف، تولید همواره بازنده خواهد بود

وی با تأکید بر دو نکته اساسی افزود: کشور هنوز در مسیر درست مدیریت انرژی قرار نگرفته است، زیرا مدیریت آب و انرژی همچنان به دنبال افزایش تولید است.

وی گفت: باید تمرکز بر افزایش تولید رها شده و تمام توجهات به سمت مدیریت و بهینه‌سازی مصرف معطوف شود.

او با اشاره به شدت بالای مصرف انرژی در ایران اظهار داشت: شدت مصرف انرژی در ایران ۴ برابر ترکیه و ۱۰ برابر آلمان نسبت به تولید ناخالص داخلی (GDP) است. برای انجام یک کار مشخص، در ترکیه یک‌چهارم و در آلمان یک‌دهم ایران انرژی مصرف می‌شود و به جای فشار برای تولید بیشتر، باید ریشه این اتلاف انرژی شناسایی و اصلاح شود.

او بر ضرورت تدوین برنامه بلندمدت و ارتقای استاندارد سوخت خودروها تأکید کرد و گفت: به عنوان نمونه در بخش صنعت، اگر راندمان موتورهای الکتریکی کشور تنها ۱ درصد افزایش یابد – که تا ۱۰ درصد نیز امکان‌پذیر است – سالانه ۳۱۰ هزار میلیارد ریال صرفه‌جویی در مصرف انرژی محقق خواهد شد.

وی در پایان تصریح کرد: اجرای این برنامه‌ها نیازمند سیاست‌گذاری مدون است، اما متأسفانه طرف مصرف رها شده و تمام تمرکز بر بخش تولید قرار گرفته است؛ در حالی که در مسابقه میان تولید و مصرف، تولید همواره بازنده خواهد بود.

برای عضویت در کانال رصد روز کلیک کنید

مطالب مرتبط

آخرین اخبار