بالا گرفتن اختلاف بین کشورهای عربی بر سر جنگ ایران
اختلافات کنونی بر بستری از رقابتهای قدیمی شکل گرفته است.
با اینحال، اختلافات قدیمی و منافع متفاوت، مانع شکلگیری یک راهبرد واحد شده است.
دانیلا چسلو در پولیتیکو نوشت: در هفتههای اخیر، وزیران خارجه امارات و عربستان در دیدارهایی نمادین بر آشتی دو کشور تأکید کردهاند. اردن و اعضای شورای همکاری خلیج فارس نیز نشستهایی را با وزارت خارجه و کنگره آمریکا برگزار کردهاند و شورای همکاری نیز مجموعهای از بیانیههای مشترک در محکومیت حملات ایران صادر کرده است.
با این حال، دیپلماتهای عرب و مقامات آمریکایی در گفت وگو با پولیتیکو، اذعان کردهاند که اگرچه همه این کشورها خواهان باز ماندن تنگه هرمز هستند، اما درباره چگونگی دستیابی به این هدف اتفاق نظر ندارند. تفاوت در وابستگی اقتصادی به تنگه هرمز، میزان ارتباط اقتصادی با ایران و شدت خسارتهای ناشی از جنگ باعث شده تا هر کشور اولویتهای متفاوتی را دنبال کند.
یکی از مقامهای عراقی میگوید کشورهای عربی تلاش میکنند تا پیامهای خود را در دیدار با کنگره و وزارت خارجه آمریکا هماهنگ کنند، اما در عمل، همه در یک جبهه قرار ندارند.
اختلافات قدیمی دوباره بالا میگیرد
شورای همکاری خلیج فارس که در سال ۱۹۸۱ و همزمان با جنگ ایران و عراق شکل گرفت، پیش از آغاز جنگ کنونی نیز با اختلافات داخلی روبهرو بود؛ اختلافاتی که اکنون بار دیگر پررنگ شده است.
دیوید شنکر، مقام پیشین وزارت خارجه آمریکا معتقد است که جنگ ایران شکافهای قدیمی میان کشورهای عرب خلیج فارس را تشدید کرده و اختلافات موجود را آشکارتر ساخته است.
یکی از نشانههای این شکاف، خروج امارات از سازمان کشورهای صادرکننده نفت (اوپک) در ماه آوریل بود؛ اقدامی که برخی دیپلماتها آن را تا حدی ناشی از اختلاف نظر بر سر جنگ ایران میدانند. یک دیپلمات عرب نیز گفته است که این تصمیم امارات، خشم برخی کشورهای منطقه بهویژه عربستان سعودی را برانگیخته و شورای همکاری دیگر مانند گذشته نخواهد بود. او حتی عملکرد این شورا را غیرکارآمد توصیف کرده است.
اختلاف بر نحوه ارتباط با ایران
وجود این شکافها دستیابی به هرگونه راهحل دیپلماتیک برای پایان جنگ یا بازگشایی تنگه هرمز را دشوارتر کرده است. برخی کشورهای عربی خواهان افزایش فشار بر ایران هستند، در حالی که برخی دیگر بازگشایی مسیر کشتیرانی را مهمترین اولویت میدانند.
آلیسون ماینر، عضو پیشین شورای امنیت ملی آمریکا معتقد است که کشورهای عربی شاید نتوانند جنگ را متوقف کنند، اما میتوانند در مدیریت پیامدهای آن نقش مؤثرتری ایفا کنند؛ مثلا همکاری با کشورهای اروپایی برای نظارت بر تنگه هرمز، یا ترغیب چین به استفاده از نفوذ خود بر ایران.
همزمان با ادامه حملات آمریکا، ایران نیز به بحرین، کویت و اردن حمله کرده و نیروهای انصارالله یمن نیز نفتکشهای سعودی در دریای سرخ را هدف قرار دادهاند. در واکنش، ائتلاف تحت رهبری عربستان مواضع حوثیها را بمباران کرده است.
به گفته فرمانده پیشین ناوگان پنجم آمریکا، اگر شورای همکاری انسجام بیشتری داشته باشد، هم توان دفاعی آن در برابر حملات افزایش مییابد و هم میتواند در مذاکرات احتمالی آتشبس نفوذ بیشتری پیدا کند.
عمان انعطاف بیشتری در برابر تهران دارد
بررسی مواضع کشورهای منطقه نشان میدهد که اختلافها فقط به سطح سیاسی محدود نیست و در رویکرد عملی نیز دیده میشود.
مایکل راتنی، سفیر پیشین آمریکا در عربستان میگوید که عمان در میان کشورهای عربی بیشترین انعطاف را در قبال ایران داشته و حتی در مقطعی، در حال مذاکره با ایران درباره دریافت عوارض عبور از تنگه هرمز بود؛ طرحی که دونالد ترامپ با آن مخالفت کرد. از سویی، قطر نیز همچنان نقش میانجی را دنبال میکند.
در این میان، امارات آمادگی بیشتری را برای همراهی با اقدامات سختگیرانه علیه ایران نشان میدهد و عربستان نیز در موضعی میانه قرار گرفته است.
در مقابل، گزارشهایی منتشر شده که نشان میدهد امارات و عربستان در حملات هوایی و پهپادی علیه ایران مشارکت داشتهاند و امارات نیز همکاریهای دفاعی خود با اسرائیل را گسترش داده است.
تفاوتها به میزان وابستگی به هرمز برمیگردد
این تفاوتها به میزان وابستگی کشورها به تنگه برمیگردد. عربستان، امارات و عمان از مسیرهای جایگزین برای صادرات نفت و گاز برخوردارند، اما قطر، کویت و بحرین همچنان به تنگه هرمز وابستهاند.
یکی از دستیاران جمهوریخواه کنگره آمریکا که در نشست مشترک با نمایندگان کشورهای عربی حضور داشته مدعی شده است که همه این کشورها نگران هدف قرار گرفتن از سوی ایران بوده و خواستار دریافت تسلیحات بیشتر از آمریکا هستند، اما برخی از آنها بیش از دیگران با اهداف واشنگتن در جنگ همسو هستند.
بیاعتمادی همچنان پابرجاست
اختلافات کنونی بر بستری از رقابتهای قدیمی شکل گرفته است. عربستان و امارات در یمن و سودان تضاد منافع داشتهاند و محاصره قطر نیز تنها چند سال پیش پایان یافته است.
تفاهمنامهای که آمریکا و ایران در ۱۵ ژوئن امضا کردند، برای مدتی باعث همگرایی کشورهای منطقه شد؛ زیرا همه به این نتیجه رسیده بودند که مهمترین اولویت، ازسرگیری صادرات نفت و گاز است، نه تحقق اهداف جنگ.
نویسنده مدعی شد: اما اکنون که درگیریها دوباره شدت گرفته، بیاعتمادی همچنان ادامه دارد. به گفته آلیسون ماینر، برخی دولتهای عربی نگرانند که کشورهای دیگر برای در امان ماندن از حملات ایران، بهصورت پنهانی منابع مالی در اختیار تهران قرار دهند؛ موضوعی که پس از انتشار گزارشهایی درباره احتمال آزادسازی میلیاردها دلار دارایی ایران از سوی امارات مطرح شد، هرچند ابوظبی این گزارشها را رد کرده است.
نیت سوانسون، از مذاکرهکنندگان پیشین آمریکا با ایران نیز میگوید که در شورای همکاری خلیج فارس، هیچ وحدت واقعی وجود ندارد و در بهترین حالت میتوان از هماهنگی محدود میان اعضا سخن گفت.
افزایش نارضایتی کشورهای عربی از اقدامات واشنگتن
از سویی، اختلاف دیدگاه در داخل دولت آمریکا نیز وجود دارد. متیو کرونیگ، مشاور پیشین پنتاگون میگوید که کاخ سفید همچنان روابط نزدیک با عربستان و امارات را ارزشمند میداند، اما بخشی از وزارت دفاع نسبت به گرفتار شدن آمریکا در یک جنگ فرسایشی دیگر هشدار میدهد و معتقد است بهتر است کشورهای منطقه خود مسئولیت بیشتری برعهده بگیرند.
در مقابل، کاخ سفید و پنتاگون وجود هرگونه اختلاف جدی در این زمینه را رد کردهاند.
به گفته داگلاس سیلیمن، سفیر پیشین آمریکا در عراق و کویت، کشورهای عربی بیش از گذشته به ضرورت همکاری با یکدیگر پی بردهاند، اما همزمان نارضایتی آنها از سیاستهای واشنگتن نیز رو به افزایش است و حتی نشانههایی از خشم نسبت به آمریکا دیده میشود.
همچنین، کشورهای عربی در تلاشند تا خود را با شرایط جدید تطبیق دهند. امارات در حال احداث خط لولهای به بندر فجیره در اقیانوس هند است و کویت نیز برای انتقال نفت خود از طریق خطوط لوله عربستان و امارات مذاکره میکند.
با این حال، تا زمانی که جنگ ادامه داشته باشد، حتی این زیرساختهای جدید نیز از حملات ایران و متحدانش مصون نخواهند بود. حمله اخیر نیروهای انصارالله به نفتکشهای سعودی نیز نشان داده است که مسیرهای جایگزین انتقال انرژی نیز میتوانند در معرض تهدید قرار گیرند.
چشمانداز تاریک منطقه
نویسنده در پایان نوشت: همچنان چشمانداز روشنی برای پایان جنگ دیده نمیشود. کاخ سفید هم اعلام کرده است حملات آمریکا تا زمانی ادامه خواهد یافت که دونالد ترامپ تصمیم دیگری اتخاذ کند.
