لغو پروازهای ایران از سوی عراق؛ چرا بغداد در زمین واشنگتن بازی کرد؟
برای تهران، این اتفاق نشان میدهد روابط نزدیک با همسایهای مانند عراق در برابر فشارهای ژئوپلیتیک مصون نیست.
برای تهران، این اتفاق نشان میدهد روابط نزدیک با همسایهای مانند عراق در برابر فشارهای ژئوپلیتیک مصون نیست.
به گزارش رصد روز، لغو پروازهای ایران در عراق پیرو تحریمهای امریکا طی چند روز گذشته یکی از قابل توجهترین موضوعات خبری بوده است. به هرحال از کشور دوست و برادر که روابط تجاری و سیاسی نزدیکی با ما دارد انتظار نمیرود که در زمینه همراهی با تحریمهای آمریکا از جمله کشورهای پیشتاز باشد. با این حال دیدیم که بغداد از همان شب اول اجرایی شدن دور جدید تحریمها، پذیرش پروازهای شرکتهای هواپیمایی ایرانی را متوقف کرد؛ در گام بعدی نیز نسیر نجف بسته شد و در نهایت فرودگاههای اربیل و سلیمانیه نیز پروازهای ایران را متوقف کردند.
به این ترتیب، مسئله دیگر صرفاً امتناع یک شرکت خصوصی از ارائه خدمات نبود؛ دولت عراق اکنون رسماً در حال مذاکره با آمریکا برای بازگرداندن پروازهای ایران است.
مهمترین نکته در این قضیه آنجا است که دولت عراق اعلام کرد هدف از مذاکرات با آمریکا، دریافت معافیت برای سفرهای درمانی، آموزشی، زیارتی و سایر سفرهای غیرنظامی است. این موضع از یک جهت نشان میدهد بغداد نمیخواهد ارتباط هوایی با ایران به طور کامل قطع شود؛ اما از سوی دیگر، پرسش مهمی درباره استقلال تصمیمگیری عراق ایجاد میکند.
اگر روابط ایران و عراق تا این اندازه به هم پیوسته است، چرا حفظ حداقل ارتباط هوایی دو کشور باید به دریافت معافیت از واشنگتن وابسته شود؟ این پرسش زمانی جدیتر میشود که بدانیم بخش مهمی از مسافران این مسیر، خود شهروندان عراقی هستند.
الجزیره به نقل از سفیر عراق در تهران نوشته است که حدود ۱۰۰ هزار دانشجوی عراقی در ایران تحصیل میکنند و صدها هزار عراقی نیز در ایران زندگی میکنند. همچنین هزاران نفر روزانه میان دو کشور رفتوآمد دارند. در چنین شرایطی، توقف پروازها فقط فشار بر ایران نیست؛ بخشی از هزینه آن مستقیماً به جامعه عراق منتقل میشود.
واکنش به تصمیم بغداد نیز فقط از تهران نیامده است. روز شنبه در بغداد تجمعی در اعتراض به توقف پروازهای ایران برگزار شد. الجزیره گزارش داده که شمار زیادی از معترضان در پایتخت عراق در این تجمع حضور داشتند. همچنین دهها استاد و طلبه حوزه علمیه نجف در اعتراض به توقف پروازهای ایران تجمع کردند.
مجمع علمای نجف در این اعتراض خواستار حفظ استقلال تصمیمگیری عراق شد و توقف پروازها را در شرایطی که به گفته این نهاد منطقه بیش از همیشه به همکاری نیاز دارد، مورد انتقاد قرار داد.
در بصره نیز شماری از نمایندگان محلی درباره آثار این تصمیم بر دانشجویان، بیماران، مسافران و فعالیت اقتصادی هشدار دادهاند.
توقف پروازهای ایران در شرایطی اتفاق افتاده که عراق از نظر جغرافیایی و اقتصادی نمیتواند خود را از تبعات آن جدا کند. بیماران عراقی که برای درمان به ایران سفر میکنند، دانشجویان عراقی، زائرانی که میان شهرهای مذهبی دو کشور رفتوآمد دارند و فعالان اقتصادی، همه بخشی از مخاطبان این مسیر هستند.
شفقنیوز به نقل از سفیر ایران در عراق گزارش داده که روزانه حدود ۱۲ تا ۱۳ هزار نفر با شرکتهای هواپیمایی ایرانی میان دو کشور جابهجا میشدند. این رقم اظهارنظر مقام ایرانی است و به عنوان آمار مستقل تأییدشده نباید تلقی شود، اما ابعاد رفتوآمد میان دو کشور را نشان میدهد.
اکنون مسافرانی که امکان استفاده از پرواز را ندارند، در مواردی مجبور به استفاده از مسیر زمینی شدهاند. الجزیره گزارش داده است که توقف پروازها باعث شده برخی مسافران برای رفتوآمد میان دو کشور سفرهای زمینی دستکم ۱۲ ساعته را تجربه کنند.
دولت عراق اکنون میگوید روابط با ایران عمیق است و توقف پروازها نباید به روابط دو کشور آسیب بزند. سفیر عراق در تهران نیز گفته است این بحران موقت است و روابط دو کشور عمیقتر از آن است که با یک بحران موقت آسیب ببیند. اما در عمل، اتفاق دیگری رخ داده است و این فاصله میان ادبیات رسمی درباره «روابط عمیق» و رفتار عملی دولت عراق، همان نقطهای است که میتواند به موضوعی جدی در روابط تهران و بغداد تبدیل شود.
برای ارزیابی رفتار امروز بغداد، نمیتوان سابقه روابط ایران و عراق را نادیده گرفت. ایران در مقاطع مختلف، بهویژه پس از ظهور داعش در سال ۲۰۱۴، از دولت عراق حمایت کرد. تهران از نخستین کشورهایی بود که پس از پیشروی داعش و سقوط بخشهایی از خاک عراق، به درخواست بغداد برای مقابله با این گروه وارد عمل شد و در زمینه تسلیحات، آموزش و مشاوره نظامی به نیروهای عراقی کمک کرد. نقش ایران در حمایت از نیروهای عراقی در نبرد با داعش، در کنار نقش ائتلاف بینالمللی به رهبری آمریکا، بارها در گزارشهای رسانههای بینالمللی نیز بازتاب یافته است.
این همکاری تنها به حوزه امنیتی محدود نمانده است. عراق سالها برای تأمین بخشی از برق و گاز مورد نیاز خود به ایران وابسته بوده و حتی در دورههایی که واشنگتن برای کاهش این وابستگی به بغداد فشار آورده، نیاز عراق به انرژی ایران همچنان یکی از مسائل مهم روابط دو کشور بوده است. رویترز در سال ۲۰۲۴ گزارش داده بود که عراق روزانه تا حدود ۵۰ میلیون مترمکعب گاز از ایران دریافت میکرد.
حتی در جریان درگیریهای نظامی اخیر منطقه نیز عراق اجازه داده بود که از آسمانش برای حمله به ایران استفاده شود، اگرچه که در پی اعتراض و واکنش تهران، ابراز بیاطلاعی کرده و از اسرائیل به خاطر نقض حریم هوایی خود شکایت کرد. همین سابقه، رفتار اخیر بغداد در قبال پروازهای ایران را قابل تأملتر میکند. این رفتار لزوماً به معنای تغییر کامل سیاست عراق در قبال ایران نیست؛ بغداد همچنان تأکید میکند که روابط دو کشور عمیق و راهبردی است. اما اتفاقات اخیر نشان میدهد زمانی که فشار آمریکا به هزینههای عملی تبدیل میشود، دولت عراق حاضر نیست بدون محاسبه این هزینهها در برابر واشنگتن بایستد.
ماجرای پروازها هنوز تمام نشده است. بغداد اکنون تلاش میکند از آمریکا برای برخی مسیرها معافیت بگیرد و همزمان تهران و بغداد درباره راهحل این وضعیت در تماس هستند. سفیر ایران در عراق نیز گفته است مذاکرات ادامه دارد و احتمال تصمیم جدید درباره پروازها وجود دارد.
اما حتی اگر پروازها در روزهای آینده از سر گرفته شوند، یک واقعیت تازه در روابط دو کشور باقی میماند و آن این است که فشار آمریکا توانست در مدت کوتاهی یکی از مهمترین مسیرهای ارتباطی ایران و عراق را مختل کند.
برای تهران، این اتفاق نشان میدهد روابط نزدیک با همسایهای مانند عراق در برابر فشارهای ژئوپلیتیک مصون نیست. برای بغداد نیز مسئله فراتر از انتخاب میان ایران و آمریکاست؛ دولت عراق باید میان فشار خارجی و منافع مستقیم شهروندان خود تعادل برقرار کند.
برای عضویت در کانال رصد روز کلیک کنید
