به گزارش رصد روز، مهلت ۶۰ روزه يادداشت تفاهم اسلامآباد، بيآنكه به توافق نهايي درباره رفع فشارها، بازگشايي پايدار تنگه هرمز و آينده روابط ايران و امريكا برسد، پايان يافت؛ هر چند اسماعيل بقايي، سخنگوي وزارت خارجه كشورمان روز دوشنبه گفته بود كه مهلت زماني در اين تفاهم قيد نشده بود.
با اين حال و به باور ناظران غربي پايان اين مهلت بيش از آنكه نشانه بسته شدن مسير ديپلماسي باشد، شكاف ميان خواستههاي تهران و راهبرد واشنگتن را آشكار كرد. دونالد ترامپ اخيرا مدعي شد كه امريكا در پي تمديد تفاهم نيست و بار ديگر بر خواستههاي خود درباره برنامه هستهاي ايران پافشاري كرد. در مقابل، يك مقام ارشد ايراني به رويترز گفت اجراي كامل مفاد تفاهم ازسوي امريكا، شرط ادامه گفتوگوهاست و تهران از طريق ميانجيها، مهلتي چند هفتهاي را براي روشن شدن موضع واشنگتن به طرف امريكايي و كشورهاي منطقه منتقل ميكند.
اين موضع در شرايطي مطرح شد كه اسماعيل بقايي، سخنگوي وزارت امور خارجه ايران تاكيد كرده تهران سياستهاي خود را برمبناي فشار، تهديد يا ضربالاجل تعيين نميكند. عباس عراقچي، وزير امور خارجه كشورمان نيز پيشتر بازگشايي كامل هرمز را به بازگشت امريكا به تعهداتش و پايان محاصره دريايي پيوند زد. به گفته شماري از تحليلگران، تاكيد ايران بر اجراي تعهدات پيشين، از تجربه تفاهمي ناشي شد كه پيش از حل مسائل بنيادي، ازجمله وضعيت محاصره و سازوكار امنيتي تردد در هرمز، عملا متوقف شد. با اين حال آنگونه كه وال استريت ژورنال مدعي است در شرايط كنوني رايزنيهاي ايران و عمان براي افزايش تردد كشتيها در تنگه هرمز پيشرفتهاي جدي داشته است.
همزمان العربيه نيز به نقل از منابع آگاه مدعي شد كه احتمالا درباره تمديد آتشبس ۶۰ روزه ميان ايران و امريكا پيشرفتهايي حاصل شده، هر چند ايران پيشتر گفته بود ضربالاجلي در اين زمينه تعيين نشده است. همزمان جرد كوشنر، داماد ترامپ و يكي از اعضاي تيم مذاكرهكننده امريكايي مدعي شد كه ايران به شكل جدي در حال تعامل است اما هنوز به مرحله تفاهم نرسيدهايم. ناظران اين ادعا را در كنار ادعاي اخير ترامپ مبني بر رايزني ادعايي مستقيم با سپاه كه با واكنش تند مقامهاي رسمي كشورمان روبهرو شد، قرار داده و ميگويند كه اين موضعگيريهاي متفاوت نوعي بازي رسانهاي است و بس. تهران صراحتا مواضع خود را اعلام كرده و راه را براي هرگونه زيادهخواهيهاي امريكايي بسته است.
دولت ترامپ همزمان مسير ديگري را برجسته كرد؛ فشار اقتصادي گستردهتر. در همين راستا خبرگزاري رويترز نوشت كه گزينههاي مورد بررسي در واشنگتن شامل تحريمهاي ثانويه عليه بخشي از پالايشگاههاي مستقل چين، بانكها و نهادهاي مالي، شبكههاي حملونقل، صرافيها و واسطههاي تجاري است؛ اما اينها تنها گزينههاي مطرح شده در گزارش رويترز است و تصميم قطعي دولت امريكا تلقي نميشود.
همين گزارش يادآور شد: فشار بر موسسات بزرگ چيني ميتواند واكنش پكن را در پي داشته باشد و محاصره زميني، باتوجه به مرزهاي طولاني و ضرورت همراهي همسايگان ايران، از نظر اجرايي و انساني با محدوديتهاي جدي روبهرو است. به باور برخي صاحبنظران، پيوند تحريمهاي فرامرزي با محاصره دريايي و تهديد نظامي، نشان ميدهد واشنگتن راهبردي دوگانه را دنبال كرد: تحميل هزينه اقتصادي بر ايران و همزمان نگه داشتن گزينه نظامي براي افزايش فشار در مذاكرات. اين رويكرد با ورود يا جابهجايي ناوهاي امريكا در منطقه و ادعاي اخير ترامپ براي تداوم محاصره دريايي و همچنين بررسي طرح محاصره ادعايي زميني ايران همخواني دارد.
با اين حال، چنين راهبردي براي واشنگتن بسيار پرهزينه خواهد بود. بيدليل نيست كه والاستريت ژورنال نوشت كه اخيرا مقادير عظيمي از نفت تحريم شده ايران توسط شركت بزرگ هنگ لي چيني خريداري شده است.
در همين راستا نشريه نيويورك تايمز با انتشار گزارشي مدعي شد: با پايان آتشبس شكننده با ايران، دونالد ترامپ نارضايتي خود را از ناتواني در حل و فصل بحراني را نشان داد كه خود آغازگر آن بوده، اما اكنون ظاهرا قادر به پايان دادن بدان نيست.
ترامپ در گفتوگويي با شبكه فاكسنيوز، يكي از متحدان امريكا يعني عمان را كه تلاش كرده ميان واشنگتن و تهران ميانجيگري كند، به شدت مورد انتقاد قرار داد. براساس گزارش تري يينگست، خبرنگار فاكسنيوز، ترامپ در اين گفتوگوي تلفني ادعا كرد: «اگر عمان مانع كار شود، آنجا را به خاك و خون ميكشيم.» در همين راستا جاستين لوگان، مدير مطالعات دفاعي و سياست خارجي فعال در موسسه كاتو، با اشاره به كنشهاي تهاجمي ترامپ به نيويورك تايمز گفت: مهمترين كاركرد تفاهم اسلامآباد براي امريكا بازگشايي تنگه هرمز بود؛ مسير حياتي كشتيراني در خليجفارس كه ايران در جريان جنگ آن را مسدود كرد. لوگان در ادامه ادعا كرد: «بخش تراژيك ماجرا اين است كه امريكا اكنون تلاش ميكند به سختي به شرايط خاورميانه پيش از آغاز جنگ بازگردد.»
همزمان، نظرسنجي رويترز و ايپسوس نشان ميدهند ميزان تاييد عملكرد ترامپ به ۳۳درصد رسيده و ۸۰درصد شركتكنندگان نگران طولاني شدن جنگ امريكا با ايران بودند. به گفته برخي تحليلگران، افزايش هزينه انرژي، استمرار حضور نظامي و نگراني افكار عمومي، دامنه مانور دولت ترامپ را در آستانه انتخابات مياندورهاي محدودتر كرده؛ هر چند ترامپ مدعي شد انتخابات در محاسبات او نقشي ندارد.ترامپ همچنين نگرانيها درباره طولاني شدن ماموريت ملوانان ناو هواپيمابر آبراهام لينكلن و وخيمتر شدن شرايط آنها را كماهميت جلوه داد.اين ناو در حال پشتيباني از عمليات امريكا در خاورميانه عليه ايران است.
ترامپ همچنين گزارشهاي مربوط به كمبود مواد غذايي در اين ناو را «اخبار جعلي» خواند و گفت: «لينكلن مدتي است كه آنجاست؛ مدت نسبتا طولاني. اما در سالهاي گذشته هم آن را براي دورههاي بسيار طولانيتري در آنجا نگه داشتهايم.»
اين فشارها همزمان با تاكيد ايران بر حفظ بازدارندگي مطرح شد. محمدباقر قاليباف، رييس مجلس جنگ را عرصهاي دانسته كه ايران بايد در آن به نقطه بازدارندگي برسد. الجزيره نيز طي گزارشي نوشت: مقامهاي نظامي ايران از آمادگي براي دفاع از كشور و پاسخ به هرگونه تجاوز سخن گفتند و بازگشايي كامل هرمز را به اجراي تعهدات امريكا پيوند زدند.
برخي ناظران بر اين باورند كه در چنين وضعيتي، استمرار تهديدهاي امريكا و اسراييل، ظرفيتهاي دفاعي و ابزارهاي بازدارنده ايران را نه يك انتخاب، بلكه ضرورتي براي جلوگيري از تكرار حملات و بيثباتي گستردهتر منطقهاي قرار داده است، آنهم در شرايطي كه بحران به درياي سرخ نيز كشيده شده است. در كنار حملات گاه و بيگاه انصارالله به عربستان، نخستوزير عراق نيز با مقامهاي نفتي درباره راههاي مقابله با آثار اختلال در هرمز و كاهش صادرات نفت گفتوگو كرد. برخي كارشناسان معتقدند امتداد ناامني از هرمز به درياي سرخ و نگراني دولتهاي منطقه درباره صادرات انرژي، نهتنها هزينه فشار نظامي و اقتصادي را بالا برده، بلكه ضرورت راهحلي سياسي، احترام به حقوق ايران و تضمينهاي معتبر براي اجراي تعهدات را برجستهتر كرده است.
برای عضویت در کانال رصد روز کلیک کنید