قطار دارو در ایستگاه بحران / پشت پیشخوان داروخانه‌ها چه می‌گذرد؟

به گزارش رصد روز،  این روز‌ها اگر چند ساعتی را در داروخانه‌های شهر بگذرانید، صحنه‌های متفاوتی را می‌بینید؛ یکی با کیسه‌ای پر از دارو و خیال راحت از در بیرون می‌آید، دیگری نسخه به دست، راهی داروخانه‌ای دیگر می‌شود و در این میان افرادی هم هستند که دارو را قیمت می‌کنند و بدون خرید، آنجا را ترک می‌کنند. حالا در شرایطی که تحریم‌های اخیر نیز بر دشواری‌های تأمین و دسترسی به برخی دارو‌ها سایه انداخته، تجربه خرید دارو و درمان هم برای بیماران و داروسازان شکل دیگری پیدا کرده است. خبرنگار «اعتماد» در هفته‌های گذشته با سر زدن به چند داروخانه در مرکز، غرب و شمال‌غرب تهران، از نزدیک روایت کرده که پشت پیشخوان داروخانه‌ها چه می‌گذرد و بیماران این روز‌ها برای پیدا کردن داروی مورد نیازشان با چه موانعی روبه‌رو هستند.

زنی که پشت پیشخوان ایستاده نسخه را از زیر عینک نگاه می‌کند و سریع جهت چشم‌هایش عوض می‌شود. «این دارو را نداریم جایگزین داریم، اما باید با دکترتان صحبت کنید.» پیرمرد دیگری نسخه‌اش، دارو‌های معمول سرماخوردگی است و می‌گوید که این دومین باری است که نوه‌اش را برای ویزیت نزد دکتر برده است. یک بار دارو‌ها را مصرف کرده، اما هنوز به طور کامل مداوا نشده و حالا با کیسه دارو، به بیرون از داروخانه می‌رود. زنی هم که جلوی در داروخانه ایستاده، می‌گوید که بیماری ریوی است و دارویش نیست. «قبلا در همین داروخانه بود البته که گران بود ولی بالاخره می‌توانستیم آن را بخریم، اما حالا همین‌جا هم گفتند که دارو را ندارند، چون خارجی و کمیاب است دیگر گران و ارزان ندارد. گفتند برو داروخانه سیزده آبان یا هلال‌احمر شاید بتوانی پیدا کنی.» هنوز تعداد کسانی که موفق می‌شوند دارو بخرند، زیاد است؛ مثلا زن جوانی با دختربچه‌ای که در آغوش گرفته یا یک مرد میانسال دیگر. مثلا در داروخانه‌ای در شمال غربی تهران طی آن ۱۰ دقیقه‌ای که منتظر ایستادم تا بتوانم با دکتر داروخانه صحبت کنم، ۷ نفر آمدند داروهای‌شان را گرفتند و به سلامت رفتند منتها گزارش‌ها هیچگاه درباره هزاران قطاری که روزانه به سلامت از روی ریل راه‌آهن می‌گذرند و مسافران‌شان را به مقصد می‌رسانند، نوشته نمی‌شود. گزارش‌ها همیشه درباره همان یک قطاری نوشته می‌شوند که از روی ریل خارج شود و از آن به بعد گویی هزاران قطار از ریل خارج شده است.

کمبود و گرانی دارو به خاطر تحریم‌ها و اتفاقات یک سال گذشته، موضوعی نیست که از دید‌ها پنهان باشد یا بتوان آن را نادیده گرفت. در جنگ ۴۰ روزه به گواه مهدی پیرصالحی، رییس سازمان غذا و دارو ۴۴ کارخانه و مجموعه تولیدی، شرکت‌های پخش و تعدادی از داروخانه‌ها با حملات امریکا و اسراییل آسیب دیدند اگر چه این حملات در جنگ ۱۲ روزه هم اتفاق افتاد، اما وسعت آن به اندازه جنگ اخیر نبود.

وضع دارو آن قدری عیان است که چند روز پیش رییس‌جمهور برای آنکه بخشی از کمبود آن را جبران کند با هواپیمای اختصاصی خود ۱۰ تن مواد اولیه دارویی از هندوستان به ایران آورد؛ خبری که از سوی انوشیروان محسنی بندپی، معاون وزیر گردشگری اعلام شد. مسعود پزشکیان اخیرا در گفت‌و‌گو با شبکه الجزیره به این کمبود‌های دارویی اشاره کرد و گفت: «همان‌هایی که در غزه راه آب و غذا و دارو را بستند، در ایران هم با محاصره، راه دارو و مواد غذایی را بر ما بستند.»

بنابراین روایت کمبود برخی اقلام دارویی همچنان در بسیاری از داروخانه‌های شهر و کشور جاری است؛ مثل داروخانه‌ای که در منطقه شمال‌غربی تهران قرار دارد و به قول دکتر مژده، اغلب آدم‌هایی که در آن رفت و آمد دارند توانایی مالی بالایی دارند با وجود این، در کنار افرادی که دارو می‌گیرند، روزی نیست که چند نفری هم با دست خالی داروخانه را ترک نکنند. «گویا تامین‌کننده‌ها هم دارو ندارند و دلیل آن هم بیشتر به خاطر ارز ترجیحی، بسته شدن مرز و تحریم‌هاست. حالا فکر نکنید این شرایط فقط در تهران است اتفاقا وضع در داروخانه‌های شهرستان‌ها بدتر است. در گروهی که متشکل از داروخانه‌داران و داروسازان در سراسر کشور است تقریبا هر شب از شهر‌های مختلف درباره کمبود و گرانی دارو می‌نویسند. دارو‌های اعصاب و قلب خیلی کم شده است و قیمت دارو‌هایی هم که موجود است افزایش یافته و از شروع جنگ مدام در حال افزایش است. در همین شش ماه اخیر قیمت بعضی اقلام چند برابر شده است بنابراین برخی هم از خرید دارو منصرف می‌شوند.»

دولت البته پیش از این اقداماتی را برای کمبود دارو، مسیر‌های جایگزین ورود و دسترس‌پذیری دارو انجام داده. چند هفته پیش حسین کرمانپور، سخنگوی وزارت بهداشت و درمان از تلاش برای جبران هزینه‌ها از طریق پوشش‌های بیمه‌ای سخن گفته بود و اینکه با توجه به تجربه اخیر، تامین دارو در شرایط بحران تنها متکی به مسیر‌های معمول واردات نیست و باید مجموعه‌ای از ذخایر راهبردی، مسیر‌های جایگزین تامین، ظرفیت تولید داخل و هماهنگی میان دستگاه‌های مختلف فعال باشد. او به مشکلات نقدینگی شرکت‌ها هم اشاره کرده بود که ادامه تولید را دشوار کرده. «مساله را باید در زنجیره تخصیص ارز، انتقال منابع، نقدینگی شرکت‌ها و اصلاح قیمت متناسب با هزینه‌های واقعی تولید دید، نه صرفا در میزان ارز موجود.» به گفته او در مواردی که امکان تأمین از مسیر‌های معمول وجود نداشته، از ظرفیت کشور‌های دیگر و مسیر‌های جایگزین استفاده شده و حتی محموله‌های هوایی اضطراری وارد کشور شده است.

زن متصدی در داروخانه عینکش را با انگشت روی بینی نازکش جابه‌جا می‌کند و قفسه دارو‌ها و مولتی ویتامین‌های کودک را نشان می‌دهد. «پیش از این مرتب این قفسه را شارژ می‌کردم، اما الان مدت‌هاست این ردیف دست نخورده و تاریخ مصرف آنها گذشته است. واقعا نمی‌دانم به جای این قطر‌ه‌ها چه چیزی به بچه‌ها می‌دهند.» همان لحظه زنی میانسال وارد می‌شود و سراغ قرص استامینوفن کدیین را می‌گیرد، اما موجود نیست و به ناچار با پیشنهاد جایگزین آن موافقت می‌کند و سپس کارت بانکی‌اش را روی میز می‌گذارد. دکتر رمز را وارد می‌کند، اما با صدای ممتد بوق روبه‌رو می‌شود. لب می‌گزد و زیر لب می‌گوید:

«۴۵ هزار تومن می‌شه، اما موجودی نداره.» زن از داروخانه بیرون می‌رود و با چند ده هزار تومانی مچاله که از همسرش گرفته، بر می‌گردد. حساب با داروخانه صاف می‌شود و می‌رود، اما نبود کدیین تنها مختص به همین زمان و مکان نبود و حدود ۱۰ روز بعد در داروخانه دیگری، تکرار می‌شود؛ متصدی در برابر پرسش‌ها شانه‌هایش را بالا می‌اندازد و می‌گوید: نداریم.

چند روز پیش هم هادی احمدی، سخنگوی انجمن داروسازان ایران کمبود استامینوفن کدیین در داروخانه‌ها را تایید کرد و دلیل آن را این طور شرح داد: «بخشی از مواد مورد نیاز برای تهیه استامینوفن کدیین از کشفیات مواد مخدر در داخل کشور تامین می‌شد، اما با ممنوع شدن کشت مخدر در افغانستان میزان کشفیات در ایران هم کاهش پیدا کرد، بنابراین دسترسی به مواد اولیه دارو کم شد. به همین دلیل هست که استامینوفن کدیین‌دار به‌صورت محدود و سهمیه‌ای در داروخانه‌ها توزیع می‌شود. از سوی دیگر در حال حاضر مسیر‌های زمینی، هوایی و دریایی بسته است، مرز‌ها بسته شده‌اند، علاوه بر این بحث انتقال ارز نیز مطرح است، مسیر‌های بانکی مسدود هستند و عملا امکان جابه‌جایی و انتقال ارز وجود ندارد.

در شرایط عادی می‌شد مواد اولیه را از کشور‌های دیگر تهیه کرد؛ حتی اگر کشفیات تریاک کاهش پیدا کرده بود، از منابع دیگر وارد می‌کردیم هرچند اگر تفاوت قیمت پیدا می‌کرد، اما مساله اینجاست که اکنون در شرایط عادی نیستیم، بلکه در وضعیتی بحرانی و جنگی به سر می‌بریم. مسیر‌ها بسته‌اند، اجازه ورود مواد اولیه داده نمی‌شود و بانک‌ها برای انتقال ارز مسدود هستند.» به گفته او در چنین وضعیتی مسلم است که در مدیریت و مصرف دارو‌ها باید جانب احتیاط را رعایت کنیم؛ دیگر مثل گذشته نیست که دارو به وفور تولید شود و به وفور هم در اختیار مراجعه‌کنندگان قرار بگیرد.

چند ماه اخیر وضع فرق کرده

خلاف این روایت‌ها البته روایت‌های دیگری هم هست. مثلا دختر جوانی تعریف می‌کند که پدرش اخیرا یک جراحی داشته و بعد هم مثل همیشه تمام اقلام دارویی مورد نیاز خود را از داروخانه‌ها تهیه کرده و اصلا به کمبود دارو بر نخورده. وضع در داروخانه‌ای که در مرکز شهر قرار دارند هم تقریبا به همین صورت است و متصدی می‌گوید در کنار کسانی که داروهای‌شان موجود است، روزانه با ۶ یا ۷ نفر روبه‌رو می‌شود که داروی‌شان موجود نیست؛ گاهی مشابه می‌برند و گاهی دست خالی بر می‌گردند. او این را هم به «اعتماد» می‌گوید که به واسطه گران شدن دارو روز به روز به تعداد افرادی که توان خرید برخی دارو‌ها را ندارند، افزوده می‌شود. «قبلا این طور نبود نه درباره کمبود و نه گرانی، اما بعد از جنگ و چند ماه اخیر وضع فرق کرده. برخی دارو‌ها کمیاب شده‌اند، اما کمبود در دارو‌های تخصصی مانند دارو‌های مرتبط با فشار خون یا کلیه بیشتر است.» به گفته او قبلا اگر مردم دارو را بسته‌ای خرید می‌کردند حالا یک یا چند ورق می‌خرند تا دست‌کم چند روز کارشان راه بیفتد و بعد دوباره برای خرید مراجعه کنند. مرد قد بلندی که با نام مستعار موسوی در گزارش معرفی می‌شود هم این طور ماجرا را توضیح می‌دهد:

«گاهی برخی اصرار می‌کنند که مثلا فلان دارو را از آنها برداریم که اگر فرد نیازمندی مراجعه کرد و توان خرید نداشت، دارو را در اختیارش قرار بدهیم. این کار به طور کامل ممنوع است و ما هم معذور هستیم یعنی تا جایی که بتوانیم دارو را از آنها تحویل نمی‌گیریم، اما گاهی؛ به ویژه زمانی که دارو در بازار خیلی کم است این کار را انجام می‌دهیم تا دست کم کار چند نفر را راه بیندازیم و البته که برای ما مسوولیت زیادی هم دارد.» به گفته او در حال حاضر خرید مکمل‌ها بیشتر از بقیه دارو‌ها کاهش یافته است، چون مانند دارو‌های تخصصی ضرورت ندارند. «پارسال کمبود در برخی از قلم‌های دارویی بود، اما امسال کمبود‌ها بیشتر شده است. مثلا امسال اصلا آنفلوآنزا مثل سال‌های قبل نیست؛ شایعه‌ای هست که برای قشر خاصی وارد می‌شود و به ما نمی‌رسد، اما مردم و به ویژه سالمندان و خانواده‌های آنان نگرانند؛ تقریبا هر روز سراغ واکسن آنفلوآنزا می‌آیند، چون دوره زمانی مصرف آن را می‌دانند و اغلب هم شماره می‌گذارند تا اگر موجود شد به آنها اطلاع بدهیم.»

توضیحات دولت درباره کمبود اقلام اساسی

محمدرضا ظفرقندی، وزیر بهداشت یک مقام رسمی است که در مدت اخیر بار‌ها در این باره سخن گفته و به تحریم‌ها اشاره کرده است. او می‌گوید: «برخلاف ادعا‌های مطرح شده درباره نبود تحریم دارو، دسترسی به منابع مالی، نقل و انتقالات ارزی و خطوط حمل و نقل هوایی و دریایی دارو طی ماه‌های گذشته با محدودیت‌های شدیدی مواجه بوده است. با وجود این محدودیت‌ها، تلاش شبانه‌روزی و تدابیر مدیریتی موجب شده مسیر‌های جایگزین برای تامین دارو فعال شود. حالا میزان کمبود اقلام دارویی اساسی و ضروری در مقایسه با پیش از آغاز شرایط اخیر، به نصف کاهش یافته و از ۶۴ قلم به حدود ۳۲ قلم رسیده است.»

وزیر بهداشت درباره مشکلات شرکت‌های دارویی و تاثیر آن در چرخه دارو هم توضیح می‌دهد: «تاکنون ارز مورد نیاز بخش دارویی تخصیص داده شده و از این نظر کمبودی نداشته‌ایم، اما شرکت‌های دارویی برای تأمین نقدینگی مورد نیاز خود با مشکل مواجه هستند و باید مطالباتشان از بیمه‌ها پرداخت شود. در این زمینه جلسات متعددی با سازمان‌های بیمه‌گر برگزار کرده‌ایم تا سهم بیمه‌ها پرداخت شود، همچنین بانک مرکزی نیز در زمینه ارائه تسهیلات و ایجاد شرایطی که بازپرداخت این تسهیلات زمان‌دار باشد، همکاری کرده است تا فشار نقدینگی بر شرکت‌های دارویی کاهش یابد.

کارخانه‌های دارویی زمانی می‌توانند به فعالیت خود ادامه بدهند که قیمت واقعی تولید محصولات آنها تأمین شود. اگر قیمت دارو پایین‌تر از هزینه تولید تعیین شود، طبیعی است که کارخانه قادر به ادامه فعالیت نخواهد بود. با توجه به افزایش هزینه حمل‌ونقل و وجود تورم در کشور، لازم است بیمه‌ها حمایت بیشتری از بخش دارویی داشته باشند تا فشار هزینه‌ها کاهش پیدا کند. این موضوع را در جلسات مختلف با رییس‌جمهور و سازمان‌های بیمه‌گر پیگیری کرده‌ایم و افزایش سهم بیمه‌ها را دنبال می‌کنیم.» او معتقد بود که نگرانی عمده‌ای از بابت کمبود عمومی دارو وجود ندارد، اما همزمان تایید می‌کرد که برخی بیماران خاص همچنان برای دسترسی به دارو با مشکل مواجه هستند؛ به‌ویژه در مواردی که دارو به دلیل نبود واردات یا افزایش شدید قیمت در دسترس بیماران قرار نمی‌گیرد. ظفرقندی یکی از راهکار‌های اصلی برای حل این مشکلات را تولید داخلی این دارو‌ها دانست و گفت که دارو‌های مورد استفاده در بیماری‌های خاص، دارو‌های پیچیده، های‌تک و آنتی‌بادی‌ها در صورت تولید داخل می‌توانند با قیمتی حدود یک‌پنجم تا یک‌ششم نمونه وارداتی در اختیار بیماران قرار گیرند.

ماجرای سبد فروشی‌ها

در این میان، اما خبرگزاری فارس از وجود یک رویه عجیب در بازار دارو خبر داده است، اینکه ظاهرا بیشتر ویزیتور‌های دارویی برای بالا بردن آمار فروش شرکت، از شگرد سبدفروشی استفاده می‌کنند؛ یعنی دارو‌های کمیاب یا برند را به شرط آنکه داروخانه تا سقف مورد نظر آنها خرید کند، به داروخانه می‌فروشد و مثلا به داروخانه می‌گویند که اگر از من ۲۰۰ میلیون تومان خرید کنی، ۱۰ بسته پلاویکس می‌توانی بخری! تکنیسین داروخانه‌ای در خیابان مولوی که مسوول خرید داروخانه است این را به فارس گفته است: «من اجازه ندارم از مقدار مشخصی بیشتر خرید کنم، در حالی که شرکت هم شرط می‌گذارد که باید تا یک سقفی خرید کنیم تا یک سری از اقلام را به ما بفروشد؛ ما هم نمی‌خریم.» در این میان اگر داروخانه‌ای آن میزان خرید را داشته باشد دارو‌های دیگری را هم در سبد خواهد داشت و در غیر این صورت احتمالا «نداریم»‌های بیشتری را به مردمی که به دنبال دارو هستند، خواهد گفت.

چند روز پیش خبرگزاری مهر هم در یک بررسی میدانی برخی از قیمت‌ها و مقایسه آن با سال قبل از افزایش آن خبر داده و نوشته بود: آموکسی‌سیلین از ۳۲۰ هزار تومان به ۱.۲ میلیون رسیده و گاباپنتن ۳۰۰ در شهریور ۱۴۰۴، ۳۰۰ هزار تومان بوده و در شهریور ۱۴۰۵، به ۹۶۰ هزار تومان رسیده است. مقایسه قیمت همین دو قلم دارویی، گویای آن چیزی است که هم‌اکنون در بازار دارو جریان دارد. این دو نمونه هم تصویری از افزایش قیمت برخی اقلام دارویی در یک سال اخیر و پس از دو جنگ به دست می‌دهد.

فارغ از این صحبت‌ها، اما در حال حاضر تحریم‌های جدیدی برای ایران اعمال شده و در کنار محاصره دریایی، کار پیچیده‌تر شده است و در هفته‌های گذشته که خبر توقف خدمات فرودگاهی و هندلینگ در ترکیه برای ایرلاین‌های ایرانی منتشر شد، یکی از فعالان حوزه حمل و نقل به «اعتماد» گفت که با این شرایط احتمالا ورود دارو از طریق ترکیه هم سخت‌تر خواهد شد اگر چه به گفته مجید اخوان، سخنگوی سازمان هواپیمایی کشوری عدم پذیرش بار‌های ایران در فرودگاه‌های ترکیه و احتمال توقف خدمات هندلینگ در این فرودگاه‌ها صحت ندارد. از سوی دیگر با توجه به تحریم‌های مالی همزمان مهمت شیمشک، وزیر دارایی ترکیه هم گفته است که پول گاز وارداتی از ایران را به صورت نقد پرداخت نمی‌کند و ایران فقط می‌تواند از آن برای خرید غذا و دارو و اقلام مجاز دیگر استفاده کند. همه اینها در حالی است که رییس‌جمهور در سفر قبلی خود به بریکس و هند، با توجه به اینکه بخشی از مواد اولیه و دارو‌های مورد نیاز کشور از هند وارد می‌شود، مذاکراتی در این زمینه داشته است که به گفته وزیر بهداشت به دنبال آن بخش قابل توجهی از نیاز‌های کشور در این زمینه تأمین شده و خواهد شد.

به نظر می‌رسد مساله امروز بازار دارو را نمی‌توان فقط با یک کلمه توضیح داد؛ نه «کمبود» به‌تنهایی تصویر کاملی می‌دهد و نه «وفور» دارو. دارو ممکن است در کشور وجود داشته باشد، اما به یک داروخانه نرسیده باشد یا مثلا دارو در داروخانه باشد، اما بیمار به دلیل شرایط اقتصادی توان خرید کامل نسخه را نداشته باشد؛ یا داروی اصلی موجود نباشد و بیمار ناچار شود سراغ جایگزین آن برود. در این میان، هر اختلال در ارز، تولید، حمل‌ونقل یا چرخه توزیع می‌تواند فاصله میان نسخه پزشک و دارویی را که در نهایت به دست بیمار می‌رسد، بیشتر کند.

برای عضویت در کانال رصد روز کلیک کنید