کمبود خون به مرحله بحرانی رسید
محمد شایستهفر، مدیرعامل انجمن حمایت از بیماران تالاسمی فارس بااشاره به تداوم کمبود شدید خون در این استان به خبرنگار این روزنامه گفت: حدود یکماه و نیم تا دوماه است که استان فارس با مشکل بسیار جدی کمبود خون مواجه شده است. در ابتدای این دوره، از دوکیسه خونی که بیماران به آن نیاز داشتند، تنها یککیسه به آنها اختصاص داده میشد و فقط در موارد اورژانسی، امکان دریافت دوکیسه خون وجود داشت اما اکنون شرایط به جایی رسیده که حتی تامین همان یککیسه خون نیز برای بیماران بهسختی انجام میشود. زمانی که این موضوع را با مسوولان انتقال خون مطرح کردیم، تنها دلیلی که برای این وضعیت عنوان کردند، کاهش میزان اهدای خون مردم بود. البته این مساله دلایل مختلفی دارد و عواملی مانند تغذیه نامناسب، بیماریها و شیوع کرونا، آنفلوآنزا و سرماخوردگی نیز در کاهش امکان اهدای خون موثر هستند. یکی دیگر از مشکلاتی که با آن مواجه هستیم، فعالیت مراکز خصوصی جمعآوری پلاسما و تبلیغات گسترده آنهاست. این مراکز با پرداخت وجه به مراجعهکنندگان، موجب شدهاند اهدای رایگان خون کاهش پیدا کند. در چنین شرایطی، بیماران تالاسمی و سایر بیماران خاص با مشکلات جدی در تامین خون موردنیاز خود مواجه شدهاند و روند زندگی و درمان آنها مختل شده است.
اهدای خون، قربانی سیاستهای هیجانی شد
دکتر محمود هادیپوردهشال، عضو انجمن علمی انتقال خون با اشاره به کاهش میزان اهدای خون در کشور میگوید: آنچه امروز در سطح کشور اتفاق میافتد، دلایل مختلفی دارد که باید همه آنها موردبررسی قرار بگیرند. واقعیت این است که میزان اهدای خون در مجموع رو به کاهش است و سازمان انتقال خون برای تامین نیاز بیماران، به شیوههای فراخوانی و هیجانی روی آورده است. طبیعی است که این مساله بر روند خونرسانی به بیماران تالاسمی نیز تاثیر منفی بگذارد. مراکز جمعآوری پلاسما نیز قطعا در این زمینه تاثیرگذار هستند اما متاسفانه تاکنون هیچ بررسی منطقی و علمی مبتنی بر جامعهشناسی اهداکنندگان خون در ایران انجام نشده است. در این میان، تعریف نادرستی از پدیده کرادینگ اوت یا اثر جایگزینی و کنار زدن اهدای داوطلبانه مطرح شده است. برخی تصور میکنند اگر در مجموع آمار اهدای خون کاهش پیدا نکند، به این معناست که فعالیت مراکز پولی پلاسما هیچ تاثیری بر اهدای خون نداشته در حالی که این برداشت درست نیست.
آمارسازی بهجای بررسی کیفیت اهدای خون
هادیپوردهشال افزود: برای بررسی این مساله باید ببینیم اجزای تشکیلدهنده جامعه اهداکنندگان چقدر تغییر کردهاند. باید بررسی کنیم چه میزان از اهداکنندگان مستمر و دائمی خود را از دست دادهایم و چه تغییراتی در الگوی مراجعه آنها به وجود آمده است. صرف اینکه بگوییم تعداد کیسههای خون دریافتی کاهش پیدا نکرده یا در یخچالهای سازمان انتقال خون به اندازه کافی خون وجود دارد، بهمعنای نبود مشکل نیست. وقتی خون موردنیاز بیماران تالاسمی به آنها نمیرسد، باید ببینیم در ساختار اهدای خون چه اتفاقی افتاده، ممکن است سازمان انتقال خون با فراخوان و ایجاد هیجان، کاهش اهدای خون مستمر را در آمار کلی پنهان کند بنابراین باید تعریف خود را از تاثیر اهدای پولی پلاسما بر انتقال خون تغییر دهیم و بهجای نگاه صرفا کمی، بررسیهای کیفی را نیز در دستور کار قرار دهیم.
اهداکنندگان خون با اهداکنندگان پلاسما یکی نیستند!
این عضو انجمن علمی انتقال خون با انتقاد از الگوهای وارداتی در تحلیل جامعه اهداکنندگان خون اظهار کرد: در تعریف اهداکننده خون معمولا گرفتار آمارها و نگاههای نادرست هستیم. گاهی براساس الگوهای کشورهای اروپایی گفته میشود که اهداکننده خون از طبقه متوسط شهری و یک سطح اجتماعی مشخص است در حالی که اهداکننده پلاسما بهدلیل دریافت وجه، متعلق به گروه اجتماعی دیگری است. حتی در کشورهای اروپایی نیز این تفکیک چندان با واقعیت منطبق نیست اما درباره ایران اساسا چنین الگویی مصداق ندارد. بخش مهمی از اهداکنندگان خون در کشور ما براساس فرهنگ مذهبی و ایرانی و با انگیزههای انساندوستانه و اعتقادی برای اهدای خون مراجعه میکنند. این افراد لزوما به یک طبقه اجتماعی خاص تعلق ندارند و حتی ممکن است از پایینترین سطوح اقتصادی جامعه باشند اما اهدای خون را یک کار خیر و حسنه میدانند بنابراین نمیتوان گفت اهداکنندگان خون و پلاسما دوگروه کاملا تفکیکشده هستند. این دوگروه ممکن است همپوشانی قابلتوجهی داشته باشند و نمیتوان تاثیر انگیزه مالی را بر رفتار اهداکنندگان نادیده گرفت.
سرمایه اجتماعی در حال خالی شدن است
هادیپور توضیح داد: سازمان جهانی بهداشت بارها بر ضرورت داوطلبانه بودن اهدای خون تاکید کرده است. یکی از دلایل این تاکید آن است افرادی که با انگیزه داوطلبانه برای اهدای خون مراجعه میکنند معمولا دلیلی برای پنهان کردن اطلاعات یا پاسخ نادرست به پرسشهای مربوط به سلامت خود ندارند. این موضوع در سلامت خون اهمیت بسیار زیادی دارد. اهداکنندگان مستمر در واقع بخشی از سرمایه اجتماعی کشور هستند و این سرمایه باید برای اهدای خون پلاسما و پلاکت جذب شود. متاسفانه در کشور ما سرمایه اجتماعی رو به زوال و کاهش است و جایگاه ایران در شاخصهای سرمایه اجتماعی نیز با افت مواجه شده است. در چنین شرایطی، باید مراقب باشیم سیاستهایی که در حوزه اهدای خون اجرا میکنیم، به تضعیف بیشتر این سرمایه منجر نشود. یکی از مشکلات بزرگ این است که مشخص نیست این مراکز دقیقا چه میزان پلاسما جمعآوری میکنند و ظرفیت واقعی شرکتهایی که با آنها قرارداد دارند برای استحصال و فرآوری پلاسما چقدر است. معمولا پلاسما جمعآوری و بخش عمده آن برای فرآوری از کشور خارج میشود در حالی که چنین مدلی در دنیا چندان مورداستقبال نیست.
هادیپور بیان کرد: جمعآوری پلاسما باید متناسب با نیاز کشور و ظرفیت سرمایه اجتماعی انجام شود، نه اینکه صرفا بهدنبال افزایش میزان جمعآوری باشیم. تا جایی که اطلاع دارم تاکنون برای بیش از ۴۰مرکز در کشور مجوز صادر شده که بهنظر من عدد بسیار بالایی است. تصور کنید در استانی که حدود 2هزاربیمار تالاسمی دارد، دو مرکز پولی جمعآوری پلاسما نیز در کنار مراکز انتقال خون فعالیت کنند. در چنین شرایطی طبیعی است که باید درباره پیامدهای این سیاست برای نظام اهدای خون نگرانی داشته باشیم.
جایزه؛ زنگ خطر سلامت خون
این عضو انجمن علمی انتقال خون با انتقاد از تعیین مشوقهای مالی و غیرمالی برای افزایش مشارکت در اهدای خون اظهار کرد: همین تصاویری که منتشر میشود و در آن برای اهدای خون جایزه در نظر میگیرند، بسیار خطرناک است. وقتی برای اهدای خون یک محرک و مشوق تعیین میکنید، در شرایط اقتصادی فعلی کشور طبیعی است که برخی افراد صرفا برای دریافت آن مشوق مراجعه کنند. در چنین وضعیتی ممکن است فرد برای دریافت جایزه، به برخی پرسشهای مربوط به سلامت خود پاسخ درست ندهد یا اطلاعاتی را پنهان کند.
هیچ آزمایشی وجود ندارد که بتواند تمام خطرات احتمالی خون را با دقت صددرصد غربالگری کند. از طرفدیگر، باید آیندهنگر باشیم و در نظر بگیریم که اگر یک بیماری نوظهور در جامعه ایجاد شود، آیا فرصت و آمادگی لازم برای مقابله با آن را خواهیم داشت؟ غربالگری اهداکنندگان یکی از مهمترین مباحث در حفظ سلامت خون و دسترسی پایدار بیماران به آن است. وقتی ساختار اهدای خون را بهسمت فراخوانهای هیجانی و مشوقهای مختلف میبریم، درواقع سلامت و پایداری این نظام را در معرض نگرانی قرار میدهیم. در عین حال، هنوز مشخص نیست چه تحقیق علمی و مستقلی درباره تاثیر مراکز پولی پلاسما بر اهدای خون انجام شده است. بسیاری از مدیران انتقال خون معتقدند که این مراکز بر میزان اهدای خون تاثیر میگذارند اما بهنظر میرسد این دیدگاه در سطح مدیریت ارشد فعلی سازمان چندان موردپذیرش نیست و امکان طرح آزادانه آن وجود ندارد.
وی بااشاره به ویژگیهای اجتماعی اهداکنندگان خون در ایران گفت: جامعهشناسی اهدای خون در کشور ما با بسیاری از الگوهای دیگر متفاوت است. بخشی از اهدای خون در ایران از جامعه سنتی و براساس باورهای مذهبی، عواطف و انگیزههای انساندوستانه تامین میشود. این بخش از اهداکنندگان بسیار شکننده هستند و بهراحتی ممکن است بهسمت اهدای پولی سوق پیدا کند. از طرفدیگر، هر روز وضعیت اقتصادی مردم دشوارتر میشود و طبقه متوسط شهری که بخش مهمی از منابع اهدای خون را تشکیل میدهد، در حال کوچک شدن است. ما امروز بیش از گذشته به گروههای پایینتر اقتصادی و افرادی متکی هستیم که بهدلیل باورهای مذهبی و انگیزههای اعتقادی برای اهدای خون مراجعه میکنند. حالا باید بررسی کنیم که ورود انگیزه مالی به این حوزه چه پیامدهایی برای رفتار این گروهها خواهد داشت. این مسائل بسیار بحثبرانگیز هستند و به بررسی علمی و اطلاعرسانی دقیق نیاز دارند. زمانی که ساختار اهدای خون را بهسمت فراخوان، هیجان و مشوقهای مختلف میبریم، باید خطرات احتمالی آن را نیز ببینیم. نمیتوان با طرحهای خیالی و شعارهای تبلیغاتی، مشکلات ریشهای نظام اهدای خون را برطرف کرد.
صنعت پلاسما بدون پاسخ به پرسشهای اقتصادی
این کارشناس حوزه انتقال خون، با انتقاد از روند توسعه مراکز جمعآوری پلاسما اظهار کرد: میزان جمعآوری پلاسما باید براساس نیاز واقعی کشور و ظرفیت فرآوری آن تعیین شود. در برنامهای که در دوره وزارت آقایهاشمی نوشته شده بود نیز، این موضوع مطرح بود که جبران خدمات اهداکنندگان نباید به شکل پرداخت پول و ایجاد انگیزه تجاری باشد اما متاسفانه این رویکرد رعایت نشد. طی یک دوره طولانی، گروههایی در تدوین قوانین و مقررات سازمان غذا و دارو و سازمان انتقال خون نقش داشته و توانستهاند مسیر سیاستگذاری را تغییر دهند و تعداد مراکز جمعآوری پلاسما را به شکل قابلتوجهی افزایش دهند، بدون آنکه ظرفیت مشخص و شفافی برای تولید و فرآوری محصولات نهایی ارائه شود. این اقدامات با عنوان ایجاد صنعت پلاسما توجیه میشود در حالی که هنوز پرسشهای مهمی درباره میزان سودآوری و منافع اقتصادی این فعالیتها وجود دارد. باید مشخص شود سود حاصل از فروش این فرآوردهها چقدر است، چه میزان مالیات و عوارض پرداخت میشود و اساسا این فعالیتها از نظر اقتصادی و مالیاتی چگونه تعریف شدهاند. این پرسشها باید از سوی نهادهای مسوول بررسی شوند و نمیتوان صرفا با عنوان توسعه صنعت از پاسخگویی درباره ابعاد اقتصادی یا تبعات اجتماعی آن عبور کرد.
کیفیت اهدای خون زیر سایه آمار
این کارشناس ادامه داد: به نظر من، ساختار دولتی در سالهای گذشته با معیار نادرستی فعالیت کرده است. این معیار بیشتر بر تعداد کیسههای خونی که دریافت میشود تمرکز دارد در حالی که ابعاد کیفی اهدای خون در این ارزیابیها به اندازه کافی دیده نشده است. اکنون بسیاری از استانها با کمبود پلاکت مواجه هستند زیرا عمر نگهداری پلاکت کوتاه است و برای تامین مستمر آن به اهداکنندگانی نیاز داریم که بهطور فعال و منظم در دسترس باشند. درواقع، ما به یک ذخیره انسانی از اهداکنندگان مستمر نیاز داریم که بتوان در مواقع ضروری به آنها مراجعه کرد. وقتی ساختار اهدای خون را به هم میزنیم و به سمت فراخوانهای مقطعی،تیمهای سیاری و هیجانی میرویم، این ذخیره انسانی را از دست میدهیم. همین مساله درباره بیماران تالاسمی و میزان اهدای خون مستمر نیز وجود دارد. باید بررسی کنیم چه اتفاقی برای اهداکنندگان دائمی افتاده است. با شعار و طرحهای خیالی نمیتوان مشکل را حل کرد. روندی که اکنون در حال اجراست، به کم شدن این سرمایه اجتماعی منجر میشود و در نهایت به زیان اهدای داوطلبانه خون تمام خواهد شد.
دیوار بیاعتمادی میان بیماران و انتقال خون
هادیپور تاکید کرد: فرهنگسازی درست در این حوزه به این معناست که مفهوم داوطلبانه بودن اهدای خون را بهدرستی برای مردم توضیح دهیم و نشان دهیم این اقدام بخشی از مسوولیت انسانی افراد در جامعه است نه فعالیتی که بتوان از طریق آن کسب درآمد کرد. یکی از راههای جلب اعتماد مردم این است که مشخص کنیم خون اهدایی درنهایت به مصرف چه بیمارانی میرسد. باید انجمنها و سازمانهای مردمنهاد را وارد این فرآیند کنیم و به مردم نشان دهیم که خون آنها چه نقشی در نجات جان بیماران دارد. یکی از برنامههایی که قرار بود در گذشته اجرا شود، شفافسازی درباره مصرفکنندگان خون و فرآوردههای خونی بود اما متاسفانه این برنامه بهسرانجام نرسید. نهتنها این اقدامات انجام نشد بلکه با برخی سیاستهای جدید فاصله میان بیماران و ساختار انتقال خون بیشتر شده است. دیواری از بیاعتمادی که تلاش میکردیم آن را از میان برداریم، دوباره در حال شکلگیری است. باید کاری کنیم که خود جامعه مصرفکننده خون نیز در این فرآیند مشارکت داشته باشد و به سفیر اهدای خون تبدیل شود. انجمنها و گروههای خیریه میتوانند در این زمینه نقش مهمی ایفا کنند به شرط آنکه برآمده از جامعه بیماران و خیرین باشد اما متاسفانه این اقدامات متوقف شده و بهجای آن بهسمت تعیین جایزه و مشوق برای اهدای خون رفتهایم.
این کارشناس افزود: مردم باید بدانند که اهدای خون با اهدای پلاسما تفاوتهای چشمگیری دارد. اهدای پلاسما در چارچوب مشخص و با دریافت وجه ممکن است در صورت تبدیل شدن به دارو و فرآوردههای موردنیاز بیماران اقدامی انسانی تلقی شود اما باید حدود و ضوابط آن مشخص باشد. در مقابل، اهدای خون بهشکل داوطلبانه یک اقدام کاملا انساندوستانه است زیرا خون مستقیما برای نجات جان انسانها مورداستفاده قرار میگیرد. از یک واحد خون میتوان سهفرآورده مختلف تهیه کرد که هرکدام ممکن است برای نجات جان یک بیمار مورداستفاده قرار بگیرند بنابراین اهدای خون میتواند به نجات جان چند نفر کمک کند همچنین باید در نظر داشت که ایران حدود ۲۰هزاربیمار تالاسمی دارد که تقریبا یکپنجم خون اهدایی کشور را مصرف میکنند. این بیماران بهدلیل نیاز مستمر به تزریق خون، به حضور دائمی و منظم اهداکنندگان نیاز دارند.
اهدای خون را به تجارت و لاتاری تبدیل نکنید
این عضو انجمن علمی انتقال بر ضرورت فرهنگسازی اشاره کرد و گفت: هر خانم سالم میتواند حداکثر سهبار و هر آقای سالم حداکثر چهاربار در سال خون اهدا کند. البته قرار نیست همه افراد حتما از تمام این ظرفیت استفاده کنند اما همین موضوع نشان میدهد که با تقویت فرهنگ اهدای مستمر، میتوان به تامین خون موردنیاز بیماران کمک کرد. پیشنهاد من این است که مطبوعات روی این مساله کار کنند، فرهنگ اهدای خون را به عنوان جلوهای از مسوولیت مدنی پررنگتر کنند و اجازه ندهند سرمایه اجتماعی کشور به سمتوسوی دیگری برود. باید مراقب باشیم اهدای خون، پلاکت ، پلاسما و سلولهای بنیادی به یک فعالیت تجاری یا شبیه قرعهکشی و لاتاری تبدیل نشود. همه اینها باید با انگیزه انسانی و داوطلبانه اهدا شود و حفظ این فرهنگ، یکی از مهمترین الزامات سلامت و دسترسی پایدار بیماران به خون است.










