بازار جهانی غذا؛ گروگان جنگ و سیاست
شاخص فائو در جولای۲۰۲۶ حدود ۳/۱واحد، معادل یکدرصد، بالاتر از جولای سال گذشته بود اما همچنان ۱/۲۹واحد یا ۲/۱۸درصد پایینتر از رکورد تاریخی مارس۲۰۲۲ قرار داشت.
باوجود افزایش ماهانه تصویر بازار جهانی غذا هنوز با بحران قیمتی سال۲۰۲۲ فاصله دارد. شاخص فائو در جولای۲۰۲۶ حدود ۳/۱واحد، معادل یکدرصد، بالاتر از جولای سال گذشته بود اما همچنان ۱/۲۹واحد یا ۲/۱۸درصد پایینتر از رکورد تاریخی مارس۲۰۲۲ قرار داشت؛ دورهای که جنگ اوکراین، اختلال در زنجیرههای عرضه، جهش هزینه انرژی و کود و نگرانی درباره صادرات غلات از منطقه دریای سیاه بازار جهانی غذا را با یکی از شدیدترین شوکهای چند دهه اخیر مواجه کرده بود.
مجموعهای از شوکهای کوچک و بزرگ
با این حال پایینتربودن شاخص از رکورد۲۰۲۲ بهمعنای بازگشت کامل آرامش بهبازار غذا نیست. اهمیت دادههای جولای در این است که نشان میدهد بازار جهانی همچنان بهمجموعهای از شوکهای کوچک و بزرگ واکنشپذیر است؛ از گرمای شدید و خشکسالی گرفته تا تحولات ژئوپلیتیک، هزینه انرژی، تقاضای سوختهای زیستی و اختلال در مسیرهای تجارت. درواقع آنچه در جولای رخ داده را میتوان بیشتر بهعنوان بازگشت نوسان بهبازار جهانی غذا تعبیر کرد تا یک موج فراگیر گرانی. پنجگروه اصلی کالایی که در شاخص فائو بررسی میشوند مسیرهای متفاوتی را طی کردند و همین واگرایی مهمترین ویژگی بازار کنونی است.
شاخص فائو از میانگین پنجگروه اصلی شامل غلات، روغنهای نباتی، گوشت، محصولات لبنی و شکر تشکیل میشود و وزن هرگروه نیز براساس سهم متوسط آن در صادرات جهانی طی سالهای۲۰۱۴تا۲۰۱۶ تعیین شده است. بنابراین این شاخص بیش از آنکه مستقیما قیمت مواد غذایی در فروشگاههای یک کشور را نشان دهد تصویری از وضعیت قیمت کالاهای غذایی در بازارهای بینالمللی ارائه میکند.
گندم؛ نقطه بازگشت نگرانیها
درمیان گروههای مختلف غلات مهمترین سیگنال افزایشی را در جولای ارسال کردند. شاخص قیمت غلات فائو در این ماه به۸/۱۱۳واحد رسید یعنی ۴/۳درصد بیشتر از ژوئن و ۹/۶درصد بالاتر از جولای۲۰۲۵در این میان گندم نقش اصلی را در افزایش قیمتها داشت. قیمت جهانی گندم در جولای ۸/۵درصد افزایش یافت و نسبتبه سال گذشته نیز ۹/۹درصد بالاتر قرار گرفت. یکی از عوامل اصلی این افزایش نگرانی درباره تداوم اختلال در جریان صادرات از منطقه دریای سیاه و آسیب بهزیرساختهای صادراتی بود. همزمان موجهای گرمای اخیر در چندکشور مهم تولیدکننده نگرانیها درباره کاهش عملکرد محصولات را تشدید کرد.این تحولات اهمیت ویژهای دارند زیرا گندم از معدود کالاهایی است که تغییرات قیمت آن میتواند بهسرعت بهطیف گستردهای از بازارهای غذایی منتقل شود. افزایش قیمت گندم تنها بهمعنای گرانترشدن یک محصول کشاورزی نیست بلکه میتواند هزینه تولید آرد، نان، ماکارونی و بسیاری از محصولات فرآوریشده را نیز تحتتاثیر قرار دهد.ازسویدیگر بازار ذرت نیز در جولای با افزایش قیمت مواجه شد. قیمت جهانی ذرت ۶/۳درصد نسبتبه ژوئن بالا رفت. نگرانی درباره هوای گرم و خشک در بخشهایی از کمربند ذرت آمریکا درکنار اثرات افزایش هزینههای انرژی و تنشهای ژئوپلیتیک از عوامل اصلی این افزایش بود.این تفاوتها نشان میدهد که نمیتوان درباره بازار غلات صرفا با یک روایت واحد صحبت کرد. وضعیت عرضه، شرایط آبوهوایی، مسیرهای صادراتی و میزان تقاضا برای هر محصول متفاوت است و همین عوامل باعث شدند بازار گندم و ذرت در مسیر صعود قرار گیرد، درحالیکه جو و برخی انواع برنج با فشار کاهشی مواجه باشند.
روغننباتی؛ بازگشت بهبالاترین سطح ۴سال اخیر
اگر غلات مهمترین عامل افزایش قیمت مواد غذایی در جولای بودند روغنهای نباتی یکی از جدیترین نشانههای تداوم فشار در بازار جهانی محسوب میشوند. شاخص قیمت روغنهای نباتی فائو در جولای با ۲درصد افزایش ماهانه به۷/۱۹۵واحد رسید. این رقم بالاترین سطح این شاخص از ژوئن۲۰۲۲ بهشمار میرود. افزایش قیمت روغنهای نباتی عمدتا از رشد قیمت روغن پالم وروغن سویا ناشی شد درحالیکه قیمت روغن آفتابگردان و کلزا کاهش یافت.
در بازار روغن پالم، تقاضای قدرتمند بخش تولید سوخت زیستی در اندونزی یکی از مهمترین محرکهای افزایش قیمت بود. افزایش قیمت نفت خام نیز بهاین روند کمک کرد. زمانی که نفت گران میشود، جذابیت اقتصادی برخی سوختهای زیستی افزایش پیدا میکند و این موضوع میتواند تقاضا برای روغنهای گیاهی را بالا ببرد. این مساله یک نکته مهم درباره بازار امروز غذا را روشن میکند: قیمت مواد غذایی دیگر فقط تابع عرضه و تقاضای غذایی نیست. انرژی، سوختهای زیستی و سیاستهای اقلیمی نیز بهشکل فزایندهای بر قیمت محصولات کشاورزی اثر میگذارند.
بازار غذا دیگر فقط مساله کشاورزی نیست
دادههای جولای در کنار روند ماههای پیشین تصویر پیچیدهتری از بازار جهانی غذا ارائه میکند. شاخص فائو در ماههای ابتدایی سال۲۰۲۶ نیز تحتتاثیر عوامل مختلفی از جمله انرژی، تنشهای ژئوپلیتیک و تحولات مسیرهای تجاری قرار داشت. در آوریل، فائو اعلام کرده بود که افزایش شاخص قیمت غذا برای سومین ماه متوالی تاحدزیادی با افزایش قیمت روغنهای نباتی و اختلالات ناشی از بحرانهای منطقهای همراه بوده است.حتی در ماهمه نیز فائو هشدار داده بود که افزایش قیمت غلات آسیبپذیری بازار جهانی را دربرابر ریسکهای آبوهوایی، هزینه انرژی و نهادههای کشاورزی نشان میدهد. این سازمان در آن زمان پیشبینی کرده بود که مصرف جهانی غلات در فصل۲۷-۲۰۲۶ افزایش یابد درحالیکه تجارت جهانی غلات اندکی کاهش خواهد یافت. بنابراین افزایش جولای را نباید یک اتفاق جداافتاده دانست. بازار جهانی غذا در سال۲۰۲۶ در شرایطی قرار دارد که چندمتغیر همزمان بر قیمتها اثر میگذارند: آبوهوا، انرژی، تجارت، ژئوپلیتیک، سوختهای زیستی و رفتار مصرفکنندگان.
چندلایهشدن بازار
همین چندلایهشدن بازار است که پیشبینی قیمت مواد غذایی را دشوارتر کرده است. ممکن است افزایش تولید یک محصول قیمت آن را پایین بیاورد اما همزمان افزایش قیمت انرژی یا اختلال در تجارت قیمت محصول دیگری را بالا ببرد. بههمیندلیل شاخص کلی ممکن است تنها اندکی تغییر کند درحالیکه قیمت برخی اقلام ضروری جهش قابلتوجهی داشته باشد.
درچنینشرایطی کاهش شاخص فائو نسبتبه قله۲۰۲۲ نباید بهعنوان نشانه پایان ریسکهای غذایی تعبیر شود. تجربه سالهای اخیر نشان داده است که بازار غذا میتواند در فاصله کوتاهی تحت تاثیر یک جنگ، موج گرما، اختلال در صادرات یا تغییر سیاست انرژی قرار گیرد.
گوشت؛ نخستین عقبنشینی قیمتها در سال۲۰۲۶
درسویدیگر بازار برخلاف غلات و روغنهای نباتی، قیمت گوشت در جولای مسیر نزولی را در پیش گرفت. شاخص قیمت گوشت فائو در این ماه به۷/۱۲۷واحد رسید یعنی ۸/۲درصد کمتر از ژوئن. ایننخستین کاهش ماهانه شاخص گوشت در سال۲۰۲۶ بود. باوجود این کاهش قیمت گوشت همچنان ۸/۰درصد بالاتر از جولای سال گذشته قرار داشت.کاهش قیمت در تمام گروههای گوشت بهجز گوشت گوسفند مشاهده شد. در بازار مرغ قیمتهای جهانی عمدتا تحت تاثیر افزایش عرضه صادراتی از برزیل کاهش یافت. در کنار این افزایش عرضه ابهام درباره آینده دسترسی محصولات برزیلی بهبازار اتحادیه اروپا نیز بهتشدید رقابت کمک کرد.قیمت جهانی گوشت گوسفند در جولای بار دیگر افزایش یافت و بهبالاترین سطح تاریخی خود رسید. دلیل اصلی این جهش محدودبودن عرضه صادراتی از اقیانوسیه، بهویژه استرالیا و نیوزیلند درکنار تداوم تقاضای جهانی بود. این تضاد در بازار گوشت بار دیگر نشان میدهد که حتی در یک گروه کالایی واحد نیز نمیتوان از یک روند کلی سخن گفت. قیمتها بهشدت بهجغرافیای تولید، سهمیههای تجاری، ظرفیت صادرات، تقاضای کشورهای بزرگ واردکننده و حتی شرایط آبوهوایی وابسته شدند.
لبنیات؛ سقوطی که هنوز متوقف نشده است
اگر بازار گوشت نشانههایی از تعدیل قیمت را نشان داد بازار لبنیات تصویر متفاوتی داشت. شاخص قیمت لبنیات فائو در جولای به۲/۱۱۶واحد رسید؛ ۷/۰درصد کمتر از ژوئن و مهمتر از آن ۸/۲۴درصد پایینتر از جولای۲۰۲۵ بود. این کاهش ادامه روند نزولیای است که از آوریل آغاز شده است. کاهش قیمت کره و پودرهای شیر بیشتر از افزایش قیمت پنیر بود و درنهایت شاخص کلی لبنیات را پایین کشید.
قیمت پودر شیر کمچرب در جولای ۳/۳درصد کاهش یافت. عرضه کافی صادراتی در اتحادیه اروپا و اقیانوسیه، درکنار محتاطترشدن خریداران پس از افزایشهای قبلی قیمت مهمترین عوامل این کاهش بودند. با این حال یک نکته قابل توجه وجود دارد: پودر شیر کمچرب تنها محصول لبنی بود که قیمت آن همچنان بالاتر از جولای سال گذشته قرار داشت.
شکر؛ بازگشت گرما بهبازار
شکر یکی دیگر از محصولاتی بود که در جولای بهافزایش شاخص قیمت غذای فائو کمک کرد. شاخص قیمت شکر در این ماه به۹۵واحد رسید یعنی ۶/۵درصد بیشتر از ژوئن. با این حال قیمت شکر همچنان ۸درصد پایینتر از سطح سال گذشته قرار داشت.
عامل اصلی رشد قیمتها نگرانی درباره شرایط آبوهوایی بود. گرمای پایدار و خشکی هوا در بخشهایی از اتحادیه اروپا نگرانی درباره عملکرد مزارع را افزایش داد. همزمان نگرانی درباره اثر شرایط آبوهوایی مرتبط با النینو بر تولید در کشورهای مهم آسیایی نیز بهبازار فشار وارد کرد. البته شرایط برداشت مناسب در مناطق اصلی تولید نیشکر در مرکز و جنوب برزیل مانع از آن شد که افزایش قیمت شکر شدیدتر شود. این موضوع نیز یک پیام مهم برای بازار جهانی دارد: رقابت میان غذا و انرژی هر روز پررنگتر میشود. هرچه سیاستهای سوخت زیستی توسعه پیدا کند تصمیم درباره اینکه یک محصول کشاورزی باید بهغذای انسان تبدیل شود یا سوخت خودرو بیش از گذشته میتواند تحتتاثیر قیمت انرژی و سیاستهای دولتها قرار گیرد.
چرا کاهش شاخص فائو بهمعنای ارزانشدن غذا نیست؟
یکی از مهمترین نکاتی که هنگام خواندن شاخص قیمت غذای فائو باید در نظر گرفت تفاوت میان قیمت جهانی کالاهای پایه و قیمت مواد غذایی برای مصرفکننده نهایی است. ممکن است قیمت جهانی گندم، روغن یا شکر کاهش پیدا کند اما این کاهش لزوماً بهسرعت در قیمت نان، روغن خوراکی یا محصولات فرآوریشده یک کشور دیده نشود. میان قیمت جهانی یک ماده اولیه و قیمت نهایی مواد غذایی زنجیرهای طولانی از هزینهها قرار دارد: حملونقل، انرژی، بستهبندی، دستمزد، مالیات، هزینه واردات، نرخ ارز، تعرفهها، هزینه تامین مالی، حاشیه سود و سیاستهای داخلی. بههمیندلیل شاخص فائو بیشتر باید بهعنوان دماسنج بازار جهانی مواد غذایی در نظر گرفته شود و نه شاخص مستقیم هزینه زندگی خانوارها. این مساله برای کشورهای وابسته بهواردات اهمیت بیشتری دارد. کشوری که بخش قابلتوجهی از نیاز خود بهغلات، روغن، نهادههای دامی یا سایر کالاهای اساسی را از بازار جهانی تامین میکند علاوهبر قیمت جهانی با ریسک نرخ ارز، هزینه حملونقل و سیاستهای تجاری نیز مواجه است
بحران جنگ یا تنشهای سیاسی
گرمای شدید در یکمنطقه میتواند محصول را کاهش دهد. جنگ یا تنش سیاسی میتواند مسیر صادرات را مختل کند. افزایش قیمت نفت میتواند هزینه تولید و حملونقل را بالا ببرد. سیاستهای سوخت زیستی میتواند بخشی از محصولات کشاورزی را از بازار غذا خارج کند. محدودیتهای تجاری و سهمیههای وارداتی نیز میتوانند جریان کالا میان کشورها را تغییر دهند.
این عوامل لزوما همزمان عمل نمیکنند اما کافی است چند مورد از آنها بهطور همزمان فعال شوند تا بازار دوباره با یکموج افزایش قیمت مواجه شود. دادههای جولای دقیقا چنین هشداری را در خود دارد. شاخص کلی تنها ۶/۰درصد افزایش یافته اما در همینماه قیمت گندم ۸/۵درصد، ذرت ۶/۳درصد، روغنهای نباتی ۲درصد و شکر ۶/۵درصد افزایش داشته است. درمقابل کاهش قیمت گوشت و لبنیات بخشی از این فشار را خنثی کرده است.
هشدار اصلی برای ماههای آینده
بازار جهانی غذا در جولای۲۰۲۶ یک پیام دوگانه ارسال کرده است. از یک طرف قیمتها هنوز فاصله قابلتوجهی با رکورد تاریخی سال۲۰۲۲ دارند و برخی بازارها بهویژه لبنیات و گوشت با کاهش قیمت مواجه شدند. از طرف دیگر افزایش قیمت غلات، روغنهای نباتی و شکر نشان میدهد که فشارهای صعودی همچنان فعال هستند.در این میان آبوهوا احتمالا یکی از مهمترین متغیرهای ماههای آینده خواهد بود. تغییرات اقلیمی باعث شده موجهای گرما، خشکسالی و سایر رخدادهای شدید آبوهوایی بهیکی از عوامل جدی بیثباتی عرضه تبدیل شوند. هرگونه کاهش قابل توجه تولید در یکی از مناطق مهم کشاورزی جهان میتواند اثر خود را نه فقط در بازار همان کشور بلکه درقیمتهای بینالمللی نشان دهد.بحران امروز الزاما یک شوک ناگهانی و جهانی مانند سال۲۰۲۲ نیست. ممکن است از چندین فشار کوچک شکل بگیرد؛ یک موج گرما در آمریکا، اختلال در صادرات دریای سیاه، افزایش قیمت نفت، تغییر سیاست اتانول برزیل یا کاهش عرضه یک محصول در یک منطقه مهم تولیدکننده. بهاینترتیب گزارش جولای فائو بیش از آنکه صرفا گزارشی درباره قیمت مواد غذایی باشد تصویری از آسیبپذیری زنجیره جهانی غذا دربرابر جهانِ پرتنش امروز ارائه میدهد؛ جهانی که در آن مرز میان بحران انرژی، بحران اقلیمی، بحران تجاری و بحران غذایی هر روز کمرنگتر میشود.
