نیمکتهای پر، شکمهای خالی! / وقتی زنگ تفریح برای همه دانشآموزان زنگ شادی نیست
گرسنگی اجازه نمیدهد دانشآموز تمرکز کافی داشته باشد و در میانمدت و بلندمدت میتواند بر کیفیت یادگیری دروس و عملکرد تحصیلی او تاثیر منفی بگذارد.
گرسنگی اجازه نمیدهد دانشآموز تمرکز کافی داشته باشد و در میانمدت و بلندمدت میتواند بر کیفیت یادگیری دروس و عملکرد تحصیلی او تاثیر منفی بگذارد.
به گزارش رصد روز، زنگ تفریح برای همه دانشآموزان این کشور یکسان نواخته نمیشود. یکی ظرف پر از آجیل و مغزیجات را از کیفش بیرون میآورد، دیگری به چند لقمه نان و پنیر بسنده میکند و آن یکی ناچار است صرفا بهخاطر گرانی و تورم با حسرت به خوراکیهای رنگارنگ بقیه بچهها نگاه کند. در این میان شاید یکی بهخاطر دوستی و رفاقت خوراکیهایش را با او نصف کند تا حسرت آن به دلش نماند. این گزارهها نه یک داستان تراژیک و بغضآلود که واقعیت تلخ امروز جامعه است.
گرانی افسارگسیختهای که بر مملکت حاکم شده، فشار مضاعفی بر دوش خانوار مخصوصا خانوادههای دهکهای پایین وارد کرده است. این مساله باعث شده بحث تغذیه کودکان و دانشآموزانی که در سن رشد هستند نیز تحتتاثیر قرار گیرد.
از آنجا که مسوولان کشور تازه با مقوله معذرتخواهی آشنا شدهاند نهتنها برای اصلاح این وضعیت اقدامی نمیکنند بلکه فقط این را آموختهاند که با یک عذرخواهی ساده قضیه را جمع کنند. آموزشوپرورش بهعنوان یکی از کانونهای اصلی این مساله گفته که قرار است در صورت کمبود یا عدم تامین شیر مدارس، نان غنیشده را جایگزین آن کند. این برنامه در شرایطی ابداع شده که سالهاست بحث شیر مدارس یک چالش بزرگ برای این وزارتخانه است.
مدتهاست آموزشوپرورش و شرکتهایی که برای تامین شیر با آن قرارداد دارند صرفا چند روزی شیر را توزیع میکنند اما دیری نمیگذرد که طرح متوقف میشود. حال باید دید آیا این وعده جدید وزارتخانه به سرانجام خواهد رسید؟ آیا میتوانیم شاهد این صحنه باشیم که همه دانشآموزان از تغذیه مناسب برخوردار باشند و دیگر با حسرت به همکلاسیهای خود نگاه نکنند یا خیر؟
در شرایطی که اما گرانی، تغذیه دانشآموزان را دستخوش تغییر کرده پرسش این است که این تغییرات چه تاثیری بر سلامت و رشد کودکان دارد؟ شهاب اولیایی، متخصص و مشاور تغذیه و رژیمدرمانی در گفتوگو با «جهانصنعت» اظهار کرد: یک رژیمغذایی مناسب باید سه ویژگی داشته باشد؛ متعادل، متنوع و متناسب باشد. متعادل بودن به این معناست که همه گروههای غذایی شامل نان و غلات، گوشت، لبنیات، میوه و سبزیجات و روغنها و چربیها به اندازه مناسب در رژیمغذایی وجود داشته باشند. هرگاه یکی از این گروهها از سبد غذایی یک خانواده حذف شود، تعادل رژیمغذایی نیز بههم میخورد. معمولا وقتی قیمت موادغذایی افزایش پیدا میکند برخی اقلام زودتر از بقیه از سبدغذایی خانوار حذف میشوند. یکی از نخستین گروهها، گوشت و بهطور کلی پروتئینها بهویژه پروتئینهای با ارزش زیستی بالا هستند. این پروتئینها در عملکرد سیستم ایمنی، رشد، حفظ سلامت بدن در زمان مواجهه با عفونتها، سلامت پوست، مو و ناخن و همچنین سلامت عضلات نقش مهمی دارند.
وی افزود: حذف پروتئینهای با ارزش زیستی بالا مانند گوشت، مرغ و ماهی، دریافت پروتئین، آهن، ویتامین B12و برخی ریزمغذیها مانند روی را کاهش میدهد. از سوی دیگر حذف لبنیات نیز میتواند دریافت کلسیم، فسفر، منیزیم، ویتامین A و برخی ویتامینهای گروه B از جمله B1، B2، B6 و B12 را با محدودیت مواجه کند. حذف میوهها و سبزیجات نیز دریافت ویتامینها، موادمعدنی و فیبر غذایی را با مشکل مواجه میکند. میوه و سبزیجات از منابع اصلی تامین ویتامینها و موادمعدنی هستند و فیبر نیز معمولا از طریق مصرف میوه و سبزیجات و غلات کامل تامین میشود. بنابراین حذف این گروههای غذایی درنهایت میتواند خود را به شکل مشکلات تغذیهای و بیماریها نشان دهد. وقتی موادغذایی گران میشوند و قدرت خرید خانوار متناسب با آن افزایش پیدا نمیکند، خانوادههایی که استطاعت مالی کمتری دارند بهسمت غذاهای شکمپرکن میروند یعنی تلاش میکنند بیشتر انرژی و کالری مورد نیاز بدن را از طریق نان، برنج، ماکارونی و موادغذایی مشابه تامین کنند. در این شرایط کیفیت تغذیه و تامین ریزمغذیهای مورد نیاز بدن دچار اختلال میشود.
این متخصص تغذیه ادامه داد: این موضوع در مورد کودکان اهمیت بیشتری دارد زیرا آنها در سن رشد قرار دارند و به تکتک ویتامینها و موادمعدنی نیاز دارند. کاهش دریافت این مواد میتواند سیستم ایمنی کودکان را تضعیف کند، احتمال ابتلا به بیماریهای مختلف را افزایش دهد و رشد آنها را به خطر یا به تاخیر بیندازد. حتی یادگیری کودکان نیز میتواند تحتتاثیر قرار گیرد زیرا ریزمغذیها نقش مهمی در فرآیند یادگیری دارند. خانوادههایی که توان تامین پروتئینهای با ارزش زیستی بالا مانند گوشت، مرغ و ماهی را ندارند، میتوانند از حبوبات و غلات استفاده کنند.
ترکیب حبوبات و غلات میتواند پروتئین نسبتا کاملی را از نظر اسیدهای آمینه ضروری فراهم کند اما همچنان ممکن است آهن و ویتامین B12 مورد نیاز بدن از این طریق تامین نشود. ترکیب غلات با لبنیات نیز میتواند اسیدهای آمینه مورد نیاز بدن را فراهم کند اما اگر لبنیات نیز از سبد غذایی حذف شده باشد، این امکان از بین میرود. مصرف حبوبات و دانهها، برای مثال خوراک لوبیا همراه با نان، میتواند یک غذای تقریبا کامل از نظر اسیدهای آمینه ضروری باشد اما باز هم ممکن است بخشی از ریزمغذیها مانند آهن و ویتامین B12بهاندازه کافی تامین نشود. کاهش قدرت خرید مردم و افزایش بیرویه قیمت موادغذایی تاثیر بسیار مخربی بر کیفیت تغذیه و وضعیت سلامت بدن دارد.
خانوادهها معمولا ابتدا غذاهای گرانتر مانند پروتئینها، لبنیات و میوهها را حذف میکنند و بهسمت مصرف نان، برنج ارزانقیمت، ماکارونی، سویا و مواد مشابه میروند. این موادغذایی نیز بخشی از رژیمغذایی هستند و باید مصرف شوند اما بهتنهایی نمیتوانند نیازهای واقعی بدن خانواده را تامین کنند.
اولیایی درباره پیامدهای محدودشدن دسترسی خانوادهها به گروههای مختلف غذایی توضیح داد: وقتی خانوادهها بهسمت مصرف غذاهای شکمسیرکن میروند و دریافت ریزمغذیها کاهش پیدا میکند، پدیدهای بهنام «گرسنگی سلولی» یا «فقر پنهان غذایی» شکل میگیرد. ممکن است فرد احساس گرسنگی نداشته باشد زیرا غذاهای سیرکننده مصرف کرده اما نیاز سلولهای بدن به مواد مغذی تامین نشده باشد.
در این شرایط انرژی و کالری دریافت میشود اما اسیدهای آمینه ضروری، اسیدهای چرب ضروری، ویتامینها، مواد معدنی و سایر ریزمغذیهای مورد نیاز بدن که در گروههای مختلف غذایی وجود دارند، به اندازه کافی تامین نمیشوند. چنین شرایطی میتواند در میانمدت و بلندمدت به سوءتغذیه منجر شود. سوءتغذیه میتواند با کاهش وزن، کاهش حجم عضلات، احساس خستگی دائمی، ضعف، ابتلای مکرر به بیماریهای عفونی یا طولانیشدن دوره بهبودی بیماریها، کاهش تمرکز، پایینآمدن خلق و اختلال در وضعیت روحی همراه باشد.
اگر سوءتغذیه و محدودیت در دریافت ریزمغذیها و درشتمغذیها ادامه پیدا کند، نشانهها و عوارض شدیدتری بروز میکند، ازجمله ابتلا به عفونتها، بیماریهای چشمی، شبکوری، توقف رشد، ریزش مو، اختلال در عملکرد مغز، مشکلات هورمونی و اختلالات رشدی. در بلندمدت نیز سوءتغذیه میتواند باعث کوتاهقدی و ابتلا به پوکیاستخوان در سنین پایین شود. اگر این وضعیت برای مدت طولانی ادامه پیدا کند، حتی ممکن است آثار آن به نسلهای بعد نیز منتقل شود.
این متخصص تغذیه درباره تاثیر حذف صبحانه بر عملکرد دانشآموزان بیان کرد: وقتی دانشآموز بدون مصرف صبحانه که یکی از مهمترین وعدههای غذایی است وارد کلاس میشود، ذهن او آمادگی لازم برای یادگیری را نخواهد داشت. مغز برای فعالیت به سوخت نیاز دارد و سوخت اصلی آن گلوکز است که از طریق مصرف موادغذایی در اختیار بدن قرار میگیرد. کودکی که صبح میخواهد به مدرسه برود، ممکن است هفت، هشت یا حتی ۱۰ساعت ناشتا بوده باشد. از سوی دیگر ذخایر کربوهیدرات بدن کودکان محدود است بنابراین وقتی دانشآموز بدون صبحانه سر کلاس حاضر میشود، ممکن است قدرت یادگیری و تمرکز کافی نداشته باشد. گرسنگی اجازه نمیدهد تمرکز کافی داشته باشد و در میانمدت و بلندمدت میتواند بر کیفیت یادگیری دروس و عملکرد تحصیلی او تاثیر منفی بگذارد. اولیایی تاکید کرد: در مقابل، کودکانی که صبحانه مصرف میکنند، میتوانند در کلاس تمرکز و یادگیری بهتری داشته باشند. به همین دلیل همیشه توصیه کردهایم مدارس یک میز صبحانه در ورودی سالنهای مدرسه داشته باشند تا کودکانی که صبحانه نخوردهاند، پیش از ورود به کلاس حداقل یک وعده ساده دریافت کنند.
حتی یک لقمه نان و پنیر و سبزی، نان و پنیر و خیار، نان و پنیر و گردو، نان و خرما یا یک لیوان شیر میتواند برای دانشآموزی که صبحانه نخورده کمککننده باشد. توزیع شیر رایگان و همچنین میانوعدهها و صبحانه رایگان در مناطق محروم باید بهطور جدی توسعه پیدا کند. منابع مورد نیاز این کار باید از هر محل ممکن تامین شود زیرا کودکان آیندهسازان این کشور هستند و نباید به دلیل فقر خانواده دچار فقر سلولی شوند و سلامت، سیستم ایمنی و یادگیری آنها به خطر بیفتد.
این متخصص تغذیه همچنین افزود: در سبدغذایی یک دانشآموز صبحانه باید حتما باشد و بهتر است در آن غلات و یک منبع پروتئین با ارزش زیستی بالا مانند شیر، تخممرغ یا پنیر وجود داشته باشد. مصرف مغزها مانند گردو نیز میتواند مفید باشد. میوه یا آبمیوه طبیعی نیز میتواند در وعده میانوعده قرار گیرد. مغز بادام، پسته، کشمش و سایر خشکبار نیز میتوانند در ساعات تفریح بهعنوان میانوعده در اختیار دانشآموزان قرار گیرند و جایگزین غذاهای کمارزش شوند. کودکان باید برای زمانهایی که گرسنه میشوند، میانوعده مناسبی همراه داشته باشند و خانوادهها نیز باید برای آنها لقمه در نظر بگیرند و مراقبت کنند که آن را مصرف کنند. مصرف روزانه یک تا دوعدد تخممرغ نیز توصیه میشود.
همچنین حداقل یک لیوان شیر در روز باید مصرف شود و مقدار بهتر آن دو تا سه لیوان شیر یا معادل آن ماست و سایر فرآوردههای لبنی است. میوه و سبزیجات نیز باید حتما در برنامه غذایی کودکان وجود داشته باشد. پروتئینهای با ارزش زیستی بالا مانند گوشت، مرغ و ماهی، بهویژه ماهی نیز باید در برنامه غذایی کودکان قرار بگیرد. ماهی با تامین امگا۳ میتواند در رشد و عملکرد مغز و ارتقای بهره هوشی کودکان نقش داشته باشد. در مجموع، دانشآموزان باید سه وعده اصلی غذا و دو تا سه وعده میانوعده داشته باشند و میانوعدهها نیز باید از مواد غذایی سالم انتخاب و در اختیار آنها قرار داده شود.
اولیایی درباره ضرورت توزیع شیر رایگان در مدارس گفت: شیر یک سوپرفود یا غذای بسیار مغذی است و طیف وسیعی از نیازهای ریزمغذی کودکان را تامین میکند. شیر حاوی کلسیم، پتاسیم، منیزیم، فسفر، سدیم، مقدار کمی آهن، ویتامینهای گروه Bازجمله B1، B2، B6 و B12 و تا حدی ویتامینهایA، D و C است. با توجه به این ترکیبات، توزیع رایگان شیر در مدارس یک اقدام ضروری است. تامین بودجه این طرح نباید مانعی برای اجرای آن باشد. منابع مالی باید به هر شکل ممکن تامین شود تا این برنامه بهویژه برای دانشآموزان مناطق محروم اجرا شود. در شرایطی که تورم افزایش پیدا کرده و قدرت خرید مردم بهشدت کاهش یافته و بسیاری از موادغذایی از سبد روزانه خانوار حذف شدهاند، سلامت کودکان بیش از گذشته در معرض خطر قرار دارد. به همین دلیل توزیع رایگان شیر، صبحانه و میانوعدههای سالم مانند میوه و مغزها در مدارس بهخصوص در مناطق کمتر برخوردار، یکی از اقدامات ضروری است.
این متخصص تغذیه درباره ماندگاری آثار سوءتغذیه اظهار کرد: سوءتغذیه عوارض کوتاهمدت، میانمدت و بلندمدت دارد. اگر سوءتغذیه در مراحل اولیه برطرف شود، برخی عوارض کوتاهمدت مانند کاهش وزن، کاهش حجم عضلات، کاهش تمرکز و افت یادگیری قابل برگشت هستند.
برخی عوارض میانمدت مانند ابتلا به بیماریهای عفونی، بیماریهای چشمی، شبکوری، توقف رشد، ریزش مو و اختلال در عملکرد مغز ممکن است در بعضی موارد برگشتپذیر باشند و در بعضی موارد برگشتپذیر نباشند. برخی عوارض بلندمدت مانند کوتاهقدی و ابتلا به پوکی استخوان در سنین پایین ممکن است دیگر قابل برگشت نباشند. نکته مهم و نگرانکننده این است که اگر سوءتغذیه برای مدت طولانی ادامه پیدا کند، میتواند بر سلامت نسلهای آینده نیز اثر بگذارد. تغذیه هم برای سلامت فعلی افراد و هم برای سلامت نسلهای آینده اهمیت بسیار زیادی دارد و نمیتوان پیامدهای سوءتغذیه را صرفا به وضعیت جسمی امروز یک کودک محدود کرد.
برای عضویت در کانال رصد روز کلیک کنید
