کودک‌همسری؛ وقتی شوهرداری جای عروسک‌بازی را می‌گیرد
یک حقوقدان: کودک‌همسری وضعیتی است که کودک یعنی افراد زیر سن قانونی در شرایطی ازدواج کنند که قانون آنها را کودک تلقی می‌کند.
یک حقوقدان: کودک‌همسری وضعیتی است که کودک یعنی افراد زیر سن قانونی در شرایطی ازدواج کنند که قانون آنها را کودک تلقی می‌کند.
به گزارش رصد روز، لباس سفید بر تن کرده، گل روی سرش می‌ریزند؛ وقتی به خنچه عقد نگاه می‌کند، می‌خندد و خوشحال است. عاقد خطبه را می‌خواند بستگان می‌گویند «رفته که گل بچیند». زیرش بالشتی گذاشته‌اند تا قد کوتاه و کودکانه‌اش به چشم نیاید. عاقد برای بار سوم می‌پرسد که وکیل هست یا خیر. پدر چاره‌ای ندارد، اجازه می‌دهد.
حالا باید انگشتش را به عسل آغشته کند و در دهان داماد بگذارد. دامادی که سن و سالش فاصله چندانی با پدر عروس ندارد. همه اینها غنچه عقدی بود که برای این دختر ۹ساله انداخته‌اند؛ دختری که الان باید عروسک‌بازی کند نه شوهرداری! امروز روز ملی کودک است. همه در این روز برای کودکان برنامه‌های شاد و مفرح برگزار می‌کنند؛ بعضی شهربازی می‌روند و برخی با خرید یک اسباب‌بازی غافلگیر می‌شوند.
در این میان اما کودکانی هستند که دیروز به‌خاطر مشکلات اقتصادی، باورها و پافشاری‌های موجود سر سفره عقدی نشستند که هنوز هم لباس و تور سفید برای‌شان بزرگ است. این ماجرا اما فقط مربوط به این خاک نیست. مقوله کودک‌همسری از دیرباز در این جغرافیای آشفته به‌نام خاورمیانه وجود داشته است. فرقی نمی‌کند ایرانی باشد یا عرب، افغان باشد یا پاکستانی؛ چه کودکان نازنینی که قربانی معیشت و سنت شده‌اند. در این میان حاکمان هم به‌صورت پنهانی و علنی از آن حمایت کرده‌اند.
در ایران عزیزمان هم این مساله وجود دارد. جریان‌هایی با حمایت از مقوله «ازدواج در سن پایین» یا ایجاد برخی پلتفرم‌های همسریابی مانند «آدم و حوا» سعی بر تبلیغ و ترغیب خانواده‌ها به‌سمت کودک‌همسری داشته‌اند. از سوی‌دیگر، در همین مملکت کودکانی در روستاها زندگی می‌کردند که پدران‌شان به‌خاطر مشکلات اقتصادی و به‌اصطلاح «یک نان‌خور کمتر» دختران خود را به عقد دیگران درآوردند. روز ملی کودک شاید رویدادی باشد که بتوان دل آنها را شاد کرد اما آیا توجهی هم به این مساله کرده‌ایم که دنیای شیرین کودکانی قربانی و تباه این مسائل شد؟
کامبیز نوروزی، حقوقدان بااشاره به ابعاد حقوقی و اجتماعی کودک‌همسری به «جهان‌صنعت» گفت: کودک‌همسری وضعیتی است که کودک یعنی افراد زیر سن قانونی در شرایطی ازدواج کنند که قانون آنها را کودک تلقی می‌کند. با این حال، تحلیل موضوع به این سادگی نیست. در ایران برخی افراد کودک‌همسری را قبول دارند و تفکرهایی وجود دارد که به ازدواج در سن پایین معتقد هستند و حتی افراد را به ازدواج در سن پایین تشویق می‌کنند. درعین‌حال برخورد قاطعی هم با کودک‌همسری صورت نمی‌گیرد. مساله کودک‌همسری بیش از آنکه جنبه قانونی و حقوقی داشته باشد، باید بیشتر از زاویه جامعه‌شناسی حقوقی مورد بررسی قرار گیرد و به این پرسش پاسخ داده شود که چرا در بعضی گروه‌های اجتماعی یا قوم‌ها گرایش به کودک‌همسری وجود دارد و خانواده فرزند خود را در سن کودکی به ازدواج می‌دهد به‌خصوص در مورد دختران، این مساله اهمیت بیشتری دارد، حتی در سنینی که ممکن است کودک هیچ درکی از زندگی خانوادگی نداشته باشد.
نوروزی افزود: کودک‌همسری همان‌طور که اشاره شد، باید با نگاه جامعه‌شناسی هم بررسی شود. ازدواج در سن کودکی به‌طوربالقوه نه الزاما می‌تواند شرایط سختی را برای به‌ویژه دختران ایجاد کند. یکی از این موارد مساله جسمی است. اینکه حتی یک دختر که به بلوغ جنسی رسیده، تا چه اندازه توانایی تحمل روابط زناشویی و پس از آن بارداری و به دنیا آوردن یک کودک را دارد، موضوعی است که البته باید به‌خصوص پزشکان درباره آن پاسخ دهند. آنچه مشاهده می‌کنیم، این است که در سنین پایین هم روابط زناشویی ممکن است مخاطره‌آمیز باشد و هم بارداری و به دنیا آوردن کودک. مساله اینجاست که نه نظام سیاسی کشور به این موضوع توجه می‌کند و نه بسیاری از منتقدان کودک‌همسری به آن توجه دارند که گرایش برخی اقشار اجتماعی به ازدواج زودرس کودکان عمدتا ناشی از شرایط اقتصادی، اجتماعی و فقر است.
نوروزی می‌گوید: خیلی ساده اگر بخواهیم توضیح دهیم، بسیاری از اقشار اجتماعی ممکن است بگویند یک نان‌خور کمتر. در واقع فقر یکی از موجبات مهم کودک‌همسری است اما نباید بگوییم پدر یا مادری که فرزند، به‌خصوص دخترش را در سن کودکی به ازدواج سوق می‌دهد، از این موضوع بی‌خبر است. او هم به هر حال یک زن یا مردی است که با مسائل زندگی آشناست و می‌داند ازدواج در چنین سنی چه مخاطراتی دارد. خیلی از اوقات جبر زندگی، انسان‌ها را وادار به کارهایی می‌کند که شاید خودشان اصلا علاقه‌ای به انجام آنها نداشته باشند بنابراین مواردی مثل آموزش یا اقدامات تبلیغی به‌تنهایی چندان در جلوگیری از کودک‌همسری موثر نیست و تا زمانی که زمینه‌ها و علل و موجبات کودک‌همسری اصلاح نشود، نمی‌توان با این پدیده مقابله اجتماعی کرد.
این نکته مهم است که حتی مجازات هم به درد نمی‌خورد. شما چطور می‌خواهید پدری را که خودش در اوج فلاکت زندگی می‌کند، مجازات کنید؟ بلکه ممکن است شرایط بدتر هم بشود. حتی حمایت‌های قانونی برای جلوگیری از کودک‌همسری هم تا جایی می‌تواند موثر باشد که جامعه آن را بپذیرد. وقتی زمینه‌های کودک‌همسری در جامعه وجود دارد، طبیعتا قانون هم نمی‌تواند چندان از آن جلوگیری کند. یکی از عوامل دیگر که در کنار فقر شکل می‌گیرد، عامل فرهنگی است. همچنان اقشاری هستند که معتقدند دختر وقتی به بلوغ رسید، نباید در خانه پدر بماند. این موارد هم وابسته به سنت‌هایی است که در جوامع کمتر توسعه‌یافته رواج پیدا می‌کند و بدون توجه به آنها نمی‌توان درک دقیقی از مساله کودک‌همسری پیدا کرد.
نوروزی درباره فعالیت برخی پلتفرم‌های همسریابی و ثبت مشخصات افراد کم‌سن در آنها اظهار کرد: این قبیل سایت‌ها متعلق به یک‌سری جریانات سیاسی در داخل حاکمیت است. گروه‌هایی وجود دارند که مروج کودک‌همسری هستند. البته اطلاعاتی نداریم که چه تعداد کاربر از این اپلیکیشن‌ها استفاده می‌کنند. حتی می‌توانم در مورد خود این ثبت‌نام‌ها هم تردید کنم که تا چه اندازه واقعی هستند یا اینکه برای تبلیغ غیرمستقیم از آنها استفاده می‌شود. این موضوع شبیه مساله فرزندآوری است که تبلیغات زیادی درباره آن انجام شد، در حالی که اساسا بحث فرزندآوری در زوج‌ها و تعداد مطلوب فرزند برای خانواده‌ها تابع عوامل مختلف اجتماعی، اقتصادی و به‌خصوص ارزشی است. باوجود همه تبلیغاتی که درباره طرح و قانون فرزندآوری شد، این قانون کاملا شکست خورد و نتوانست کمترین تاثیری در افزایش جمعیت داشته باشد حتی نرخ رشد جمعیت و نرخ تولد در طول دوسال اخیر کاهش هم پیدا کرده است.
این حقوقدان توضیح داد: قانونگذار ایرانی کمترین اهمیتی به امر اجتماعی نمی‌دهد و با چشم بسته قانونگذاری می‌کند. اصلا نگاه نمی‌کند که در جامعه چه می‌گذرد. به‌همین‌دلیل با استفاده از لابی‌ها و فشارهای سیاسی، قوانینی را تصویب می‌شود که فقط هزینه روی دست دولت‌ها می‌گذارد و عملا هم شکست می‌خورد. بعد از اینکه این قوانین شکست خوردند، کسی به روی خودش نمی‌آورد و کسی قبول نمی‌کند که این قوانین اشتباه بوده‌اند.
نوروزی می‌گوید: درمورد همین بحث کودک‌همسری، یک نکته خیلی مهم وجود دارد که در پرونده‌های طلاق هم گاهی مشاهده می‌شود. در کودک‌همسری، کودکان زمانی ازدواج می‌کنند که هنوز هیچ تجربه اجتماعی ندارند، هنوز وارد جامعه نشده‌اند و هنوز مواجهه‌ای با دیگران پیدا نکرده‌اند. بعد از اینکه مقداری از سن آنها می‌گذرد و می‌فهمند زندگی چیست، در جریان تجربیاتی قرار می‌گیرند که می‌تواند زندگی آنها را به هم بریزد. برای مثال با افراد دیگری آشنا شوند و اتفاقاتی شبیه عاشق شدن پیش می‌آید که همین موضوع می‌تواند باعث بحران در خانواده، طلاق و حتی قتل شود که نمونه‌هایی از این دست داشته‌ایم اما قانونگذار ایرانی و دستگاه‌های اجرایی کشور اصلا به این ویژگی‌ها توجه نمی‌کنند و فقط فکر می‌کنند هرجور که قانون نوشته شود، مردم هم می‌گویند چشم. این یک تصور باطل و شکست‌خورده است که زیانش را جامعه می‌بیند.
این حقوقدان درباره عادی‌سازی کودک‌همسری در فضای مجازی اظهار کرد: به‌دلیل اینکه جریان‌های سیاسی پرنفوذ با یک تفکر نادرست می‌خواهند بر سبک زندگی مردم اثر بگذارند و آن را به زور تغییر دهند، این موارد هم از همین جریان‌ها نشات می‌گیرد. در هفته‌های اخیر به‌عنوان‌مثال چه تبلیغاتی علیه کافه‌ها، کافه‌داری و کافه‌روی شکل گرفته است. جریان‌های سیاسی تندرو مدام مطالبی را علیه کافه‌ها و مشتریان کافه‌ها منتشر می‌کنند. حتی نیروی انتظامی هم مسائلی علیه کافه‌ها مطرح می‌کند. یک جریان وجود دارد که به هر قیمتی می‌خواهد سبک زندگی موردعلاقه خودش یعنی درواقع سلیقه خودش را به مردم تحمیل کند. البته تجربه جامعه ما نشان داده است که این جریان‌ها جز اینکه هزینه درست کنند، هیچ کار خاصی نمی‌توانند انجام دهند و اثرگذار نیستند.
نوروزی افزود: در تمام مسائلی که مربوط به سبک زندگی و ارزش‌های موردپسند فرهنگ عمومی بوده، نظام فرهنگ دستوری شکست خورده است. نمونه‌هایی مانند پوشش زنان، استفاده از ویدئو در گذشته، استفاده از ماهواره در سال‌های بعد، فیلترینگ و فیلترشکن‌ها، همه نمونه‌های شکست‌خورده دستورات این نوع فرهنگ هستند بنابراین این دیدگاه در حالی که هزینه زیادی هم روی دست جامعه می‌گذارد، اعم از هزینه‌های مادی و معنوی، یک دیدگاه شکست‌خورده است که تلاش‌هایش برای تحمیل سلیقه گروه‌های کوچک یا فکری به جایی نرسیده است.
نوروزی در پایان درباره راه مقابله با کودک‌همسری گفت: بهترین راه مبارزه با کودک‌همسری، بیش از هر چیزی اجرای برنامه‌های توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی در مناطقی است که کودک‌همسری در آنها بیشتر رواج دارد. اساسا با توسعه اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی معمولا سن ازدواج افزایش پیدا می‌کند. همین تهران را اگر مقایسه کنیم با ۲۰ یا ۳۰ سال گذشته، سن ازدواج حداقل پنج تا شش‌سال بیشتر شده است بنابراین فقط آموزش، مجازات یا ممنوعیت‌های قانونی قادر به جلوگیری از کودک‌همسری نیستند بلکه باید زمینه‌ها و ریشه‌های اصلی آن از بین برود. این زمینه‌ها و پایه‌ها در کیفیت توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی وجود دارند. اگر این اتفاق رخ دهد در طول زمان و به تدریج، پدیده کودک‌همسری هم به‌شدت ضعیف می‌شود.
برای عضویت در کانال رصد روز کلیک کنید
