زیر پوست طرح «تورم صفر» چه می‌گذرد؟
مقایسه قیمت‌های شهرزاد با نمونه‌های بازار آزاد نشان می‌دهد طرح «تورم صفر» در وضعیت فعلی تصویری یکدست ندارد.
مقایسه قیمت‌های شهرزاد با نمونه‌های بازار آزاد نشان می‌دهد طرح «تورم صفر» در وضعیت فعلی تصویری یکدست ندارد.
به گزارش رصد روز، طرح «تورم صفر» از سوی شهرداری تهران و با تبلیغات گسترده معرفی شد و وعده داد قیمت گروهی از کالاهای اساسی را برای شش ماه ثابت نگه دارد. اما حالا که چند هفته از اجرای آن گذشته، یک پرسش ساده مطرح است: «آیا شهروندان با خرید از این طرح واقعاً کالاهای مورد نیازشان را ارزان‌تر از بازار آزاد تهیه می‌کنند؟»
برای بررسی این موضوع، قیمت‌های نمایش‌داده‌شده در بخش «تورم صفر» سامانه شهرزاد را با نمونه قیمت کالاها در فروشگاه اینترنتی دیجی‌کالا مقایسه کرده ایم؛ مقایسه‌ای که نتایج یکسانی در تمام گروه‌ها ندارد.
در بعضی کالاها مانند خرما و برخی حبوبات، قیمت‌های طرح از نمونه‌های بررسی‌شده بازار پایین‌تر است. در برخی اقلام دیگر، از جمله ماکارونی و شکر، تفاوت چندانی دیده نمی‌شود. در مقابل، برای برنج پاکستانی نمونه‌هایی در بازار آزاد وجود دارد که ارزان‌تر از محصول عرضه‌شده در طرح هستند.
البته یک ملاحظه مهم وجود دارد: برند، کیفیت و نوع کالا در همه موارد یکسان نیست و به همین دلیل نمی‌توان هر اختلاف قیمتی را تخفیف یا گران‌فروشی قطعی دانست. بااین‌حال، همین مقایسه اولیه نشان می‌دهد عنوان پررنگ «تورم صفر» الزاماً به معنای ارزان‌تر بودن تمام کالاهای عرضه‌شده نسبت به بازار نیست.
طرح «تورم صفر» از هفتم مهرماه ۱۴۰۵ آغاز شد. علیرضا زاکانی، شهردار تهران، هنگام معرفی آن اعلام کرد قیمت ۱۲ قلم کالای اساسی به مدت شش ماه ثابت می‌ماند.
اقلام اولیه شامل برنج، گوشت، روغن، ماکارونی، سویا، خرما، شکر و پنج نوع حبوبات بود. براساس اعلام شهرداری، خرید این محصولات از طریق میادین منتخب میوه و تره‌بار، فروشگاه‌های شهروند و سامانه شهرزاد امکان‌پذیر است.
در زمان آغاز طرح، از عرضه حضوری در ۱۰۸ میدان میوه و تره‌بار و ۱۸ فروشگاه شهروند خبر داده شد. همچنین قرار بود از آبان‌ماه سه قلم مرغ، رب گوجه‌فرنگی و پنیر به فهرست محصولات اضافه شود.
بنابراین وعده اصلی دو بخش داشت؛ نخست دسترسی خانوارها به بخشی از اقلام ضروری با قیمت ثابت و دوم جلوگیری از افزایش قیمت همین کالاهای مشخص در طول دوره شش‌ماهه.پرسش اینجاست که تا زمان تحقق چنین اتفاقی، شهروند در خرید فعلی خود چه میزان صرفه‌جویی می‌کند؟
یکی از قابل‌توجه‌ترین موارد بررسی، برنج پاکستانی است.در سامانه شهرزاد، بسته ۱۰ کیلوگرمی برنج پاکستانی با عنوان طرح تثبیت قیمت، ۳ میلیون و ۳۵۰ هزار تومان قیمت‌گذاری شده است؛ یعنی هر کیلوگرم ۳۳۵ هزار تومان.
در مقابل، بررسی قیمت‌های نمایش‌داده‌شده در سایر فروشگاه‌های اینترنتی نشان می‌دهد نمونه‌های ۱۰ کیلوگرمی برنج پاکستانی با قیمت‌های متفاوتی عرضه می‌شوند. برای مثال، برنج سفید پاکستانی پارس گوهر در یکی از تصاویر بررسی‌شده با قیمت ۲ میلیون و ۸۵۰ هزار تومان نمایش داده شده است.
به این ترتیب، این نمونه بازار آزاد ۵۰۰ هزار تومان ارزان‌تر از برنج پاکستانی موجود در شهرزاد است؛ نزدیک به ۱۵ درصد ازرانتر از قیمت طرح تورم صفر.
البته برند و درجه کیفی این دو محصول الزاماً یکسان نیست. همین موضوع مانع از آن می‌شود که اختلاف قیمت را به‌تنهایی نشانه گران‌فروشی طرح بدانیم.
در بازار برنج، نوع دانه، میزان شکستگی، کیفیت پخت و برند می‌تواند تفاوت قابل‌توجهی در قیمت ایجاد کند. بنابراین برای روشن شدن مزیت واقعی طرح لازم است مشخص شود محصول عرضه‌شده در شهرزاد دقیقاً متعلق به کدام برند و دارای چه مشخصات کیفی است. چیزی که در هیچ کدام از فروشگاه‌های انلاین قابل بررسی نیست.
در گروه حبوبات، نتیجه مقایسه متفاوت است. براساس تصاویر ثبت‌شده از شهرزاد، عدس و نخود ۹۰۰ گرمی هرکدام ۲۵۰ هزار تومان، لپه و لوبیا قرمز ۹۰۰ گرمی هرکدام ۳۲۰ هزار تومان و لوبیا چیتی ۹۰۰ گرمی ۴۳۰ هزار تومان قیمت دارند.
در بازار آزاد، برای برخی از این کالاها نمونه‌هایی با قیمت بیشتر مشاهده می‌شود. بنابراین طرح در بخشی از حبوبات می‌تواند مزیت قیمتی داشته باشد؛ هرچند میزان این مزیت بسته به برند و نوع محصول متفاوت است.
اما در تمام اقلام چنین وضعیتی برقرار نیست. برای نمونه، در تصاویر بازار آزاد، نخود ۹۰۰ گرمی با قیمت‌هایی نزدیک به ۲۴۵ هزار تومان نیز دیده می‌شود؛ یعنی اندکی پایین‌تر از قیمت ۲۵۰ هزار تومانی طرح.
خرما نیز از اقلامی است که در مقایسه انجام‌شده، قیمت طرح مناسب‌تر به نظر می‌رسد. بسته ۶۰۰ گرمی خرما در شهرزاد ۱۷۰ هزار تومان عرضه شده، درحالی‌که بعضی نمونه‌های ۶۰۰ گرمی بازار آزاد قیمت بیشتری دارند.
بااین‌حال، مقایسه خرما نیز به نوع، درجه کیفی و بسته‌بندی وابسته است.
نتیجه این بخش روشن است: طرح در برخی کالاها ارزان‌تر از نمونه‌های بررسی‌شده بازار است، اما مزیت قیمتی آن عمومی و یکسان نیست.
در بخش دیگری از سبد، اختلاف قیمت‌ها بسیار محدودتر است.ماکارونی ۷۰۰ گرمی در شهرزاد ۷۰ هزار تومان عرضه شده است. در نمونه بررسی‌شده از بازار آزاد نیز یک بسته ۱۰ عددی ماکارونی ۷۰۰ گرمی با قیمت ۷۰۰ هزار تومان نمایش داده می‌شود؛ یعنی قیمت هر بسته دقیقاً ۷۰ هزار تومان.
در مورد شکر نیز محصول یک‌کیلوگرمی شهرزاد با قیمت ۱۲۵ هزار تومان عرضه شده و در تصاویر فروشگاه اینترنتی، نمونه یک‌کیلوگرمی هم‌قیمت دیده می‌شود.
با وجود احتمال تفاوت برند و شرایط فروش، این دو نمونه نشان می‌دهند صرف خرید از طرح «تورم صفر» الزاماً به معنای پرداخت مبلغ کمتر نیست.
در چنین مواردی، مزیت احتمالی طرح بیشتر به تضمین ثبات قیمت در ماه‌های آینده وابسته خواهد بود تا تخفیف قابل‌توجه در زمان خرید. در واقع وعده تخفیف ۵ تا ۵۰ درصد ارزانتری در این فضا دیده نمی‌شود.
در گروه روغن، شهرزاد قیمت بطری ۸۱۰ گرمی مخصوص پخت‌وپز را حدود ۳۳۵ هزار تومان و روغن سرخ‌کردنی با همین وزن را حدود ۳۶۱ هزار تومان نمایش می‌دهد.
در تصاویر بررسی‌شده از بازار آزاد نیز انواع روغن با برندها، وزن‌ها و کاربردهای متفاوت عرضه شده‌اند. در بعضی نمونه‌ها، قیمت روغن در محدوده قیمت طرح یا پایین‌تر دیده می‌شود.
بااین‌حال، چون مشخصات روغن‌ها کاملاً یکسان نیست، این تصاویر برای نتیجه‌گیری قطعی درباره ارزان‌تر یا گران‌تر بودن روغن طرح کافی نیستند.
در مورد گوشت نیز مسئله حساس‌تر است. براساس فهرست اعلامی طرح، گوشت منجمد یکی از اقلام مشمول تثبیت قیمت بوده و نرخ اعلام‌شده برای هر کیلوگرم گوشت منجمد گوساله یا گوسفند حدود یک میلیون و ۵۴۵ هزار تومان است.
اما تصاویر بازار آزاد ارائه‌شده، ترکیبی از انواع گوشت منجمد، چرخ‌کرده و بسته‌بندی‌هایی با وزن متفاوت هستند. مقایسه این محصولات بدون یکسان‌سازی نوع گوشت، درصد چربی، وزن و برند، نتیجه قابل اتکایی نخواهد داشت.
بنابراین در مورد گوشت و روغن، بررسی انجام‌شده هنوز برای اعلام یک اختلاف قیمت قطعی کافی نیست؛ هرچند شواهد موجود نیز برتری قیمتی چشمگیر و فراگیر طرح را اثبات نمی‌کنند و در نمونه های موجود در تصویر نیز گوشت گوساله همین قیمت یا کمی پایین تر است.
موضوع فقط قیمت نیست؛ تجربه خرید از سامانه شهرزاد نیز پرسش‌هایی ایجاد می‌کند. در بررسی صفحه محصولات طرح، برای برخی کالاها تصاویر عمومی یا بسته‌بندی‌های نمایشی استفاده شده و در تعدادی از موارد نیز تصویر مشخصی از محصول وجود ندارد.
نام برند نیز در عنوان بسیاری از اقلام دیده نمی‌شود. در نتیجه، خریدار ممکن است هنگام انتخاب عدس، لپه، برنج یا سایر کالاها نداند دقیقاً محصول کدام تولیدکننده را دریافت خواهد کرد.چه کیفیت پختی خواهد داشت. این موضوع به‌ویژه زمانی اهمیت پیدا می‌کند که کیفیت و برند، یکی از عوامل اصلی تفاوت قیمت کالاها هستند.
در خرید حضوری، مصرف‌کننده معمولاً می‌تواند بسته‌بندی را ببیند، نام تولیدکننده و مشخصات محصول را بررسی کند و سپس تصمیم بگیرد. اما در خرید اینترنتی، اطلاعات صفحه محصول باید همین نقش را ایفا کند.
اگر قرار است طرح «تورم صفر» با فروشگاه‌های آنلاین و بازار آزاد مقایسه شود، شفافیت درباره برند، وزن، نوع و کیفیت کالا یکی از پیش‌شرط‌های این مقایسه است.
ابهام در مشخصات محصول همچنین باعث می‌شود شهروند نتواند پیش از خرید، مزیت قیمتی آن را به‌درستی محاسبه کند.
در زمان معرفی طرح اعلام شد میزان خرید هر خانوار متناسب با تعداد اعضای آن تعیین می‌شود. در بررسی انجام‌شده از سامانه، برای یک خانوار یک تا سه نفره، امکان انتخاب تعدادی از اقلام به یک واحد از هر محصول محدود بوده است.
البته این محدودیت به معنای سهمیه یکسان تمام خانوارها نیست. شهرداری اعلام کرده سهمیه بر اساس بعد خانوار تعیین می‌شود و خانواده‌های پرجمعیت‌تر می‌توانند سهم متفاوتی داشته باشند. همچنین در تجربه خرید اینترنتی بررسی‌شده، هزینه ارسال کالا ۱۱۰ هزار تومان اعلام شده است.
دریافت هزینه برای خدمات ارسال درب منزل موضوع غیرمعمولی نیست و طبیعتاً تحویل کالا هزینه حمل و نقل دارد. اما برای مصرف‌کننده‌ای که قصد دارد چند قلم محدود خریداری کند، این مبلغ می‌تواند بخشی از تخفیف احتمالی کالاها را خنثی کند.
برای مثال، اگر یک خانوار از مجموع اقلام انتخابی خود تنها ۱۰۰ هزار تومان نسبت به بازار آزاد صرفه‌جویی کند، پرداخت ۱۱۰ هزار تومان هزینه ارسال باعث می‌شود خرید اینترنتی از نظر هزینه نهایی دیگر ارزان‌تر نباشد.
محدود بودن مراکز منتخب عرضه نیز مسئله دیگری است. هرچند شهرداری از گسترش شبکه فروشگاهی خبر داده، برای خانواری که فاصله زیادی با این مراکز دارد، هزینه رفت‌وآمد و زمان خرید می‌تواند بر صرفه اقتصادی استفاده از طرح اثر بگذارد.
طرح «تورم صفر» با عنوانی پررنگ و وعده‌ای بلندپروازانه معرفی شد؛ عنوانی که ممکن است این تصور را ایجاد کند که کالاهای عرضه‌شده در آن با کاهش قابل‌توجه قیمت در اختیار مردم قرار می‌گیرند.
اما بررسی فعلی نشان می‌دهد تفاوت مهمی میان تثبیت قیمت و فروش ارزان‌تر از بازار وجود دارد.
اگر قیمت کالایی در روز آغاز طرح تقریباً با بازار آزاد برابر باشد، شهروند در همان روز مزیت قیمتی چشمگیری دریافت نمی‌کند. فایده احتمالی آن زمانی مشخص می‌شود که بازار با افزایش قیمت روبه‌رو شود، اما کالای مشمول طرح همچنان با نرخ قبلی عرضه شود.
به همین دلیل، کارنامه واقعی «تورم صفر» را باید در طول دوره شش‌ماهه بررسی کرد. بااین‌حال، تبلیغات گسترده طرح انتظار دیگری هم ایجاد کرده است: اینکه کالاهای اساسی از همان ابتدا با قیمت‌هایی رقابتی، مشخصات شفاف و دسترسی آسان عرضه شوند.
در بررسی فعلی، این انتظار برآورده نشده است. نکته دیگر، مسئله تأمین مالی است. شهرداری از مشارکت شبکه بانکی، حذف واسطه‌ها و همکاری با تولیدکنندگان سخن گفته، اما پرسش درباره هزینه نهایی تثبیت قیمت‌ها، منابع تأمین آن و میزان حمایت واقعی از مصرف‌کننده همچنان اهمیت دارد.
اگر قرار است منابع عمومی یا ظرفیت‌های مالی مدیریت شهری برای ثابت نگه داشتن قیمت کالاها به کار گرفته شود، شهروندان حق دارند بدانند این منابع چه میزان صرفه‌جویی واقعی ایجاد می‌کنند.
در فهرست اولیه طرح، ۱۲ قلم کالا معرفی شد. اما شهرداری هم‌زمان اعلام کرد از آبان‌ماه، مرغ، رب گوجه‌فرنگی و پنیر نیز به این اقلام اضافه خواهند شد.در تصاویر بررسی‌شده از سامانه شهرزاد، این سه قلم در میان محصولات نمایش‌داده‌شده وجود ندارند.
یکی از پرسش‌های مهم درباره آینده طرح، استمرار همکاری فروشگاه‌ها و تأمین‌کنندگان است. تجربه اجرای کالابرگ الکترونیکی در سال ۱۴۰۵ نشان داده که موفقیت طرح‌های حمایتی، تنها به اعلام قیمت یا تخصیص اعتبار بستگی ندارد. تسویه به‌موقع با فروشگاه‌ها نیز یکی از عوامل اصلی تداوم عرضه است.
در مرداد ۱۴۰۵، گزارش‌هایی از تأخیر در پرداخت مطالبات فروشگاه‌های طرف قرارداد کالابرگ منتشر شد. برخی واحدها به دلیل دیرکرد تسویه، پذیرش کالابرگ را محدود یا متوقف کرده بودند.
این تجربه برای «تورم صفر» نیز می‌تواند یک هشدار اجرایی باشد؛ هرچند ساختار مالی و قراردادهای دو طرح الزاماً یکسان نیست.
اگر تثبیت قیمت برای فروشنده یا تولیدکننده هزینه ایجاد کند، باید مشخص باشد این تفاوت چگونه و در چه زمانی جبران خواهد شد. در غیر این صورت، احتمال کاهش انگیزه برای ادامه همکاری وجود دارد.
البته تاکنون شواهد کافی برای ادعای خروج گسترده فروشگاه‌های طرف قرارداد «تورم صفر» به دست نیامده است. بنابراین موضوع، یک ریسک قابل بررسی است، نه مشکلی که وقوع آن در طرح فعلی اثبات شده باشد.
مقایسه قیمت‌های شهرزاد با نمونه‌های بازار آزاد نشان می‌دهد طرح «تورم صفر» در وضعیت فعلی تصویری یکدست ندارد.
بعضی کالاها از نمونه‌های بررسی‌شده بازار ارزان‌ترند، برای برخی اختلاف محدود است و در مواردی مانند برنج پاکستانی، نمونه‌هایی با قیمت پایین‌تر در بازار آزاد پیدا می‌شود.
در کنار این تفاوت‌ها، ابهام درباره برند برخی محصولات، محدودیت خرید خانوار و هزینه تحویل اینترنتی نیز می‌تواند بر جذابیت طرح برای مصرف‌کنندگان اثر بگذارد.
بااین‌حال، قضاوت نهایی درباره وعده تثبیت شش‌ماهه قیمت‌ها در هفته‌های نخست اجرا ممکن نیست. اگر قیمت بازار در ماه‌های آینده افزایش پیدا کند و کالاهای طرح با نرخ قبلی، کیفیت مشخص و موجودی کافی عرضه شوند، مزیت آن برای خانوارها ملموس‌تر خواهد شد.
اما اگر قیمت‌های طرح همچنان نزدیک به بازار آزاد باقی بمانند، یا تأمین مستمر کالاها با مشکل مواجه شود، پرسش درباره اثربخشی این سیاست جدی‌تر خواهد شد.
در نهایت، معیار موفقیت چنین طرحی تعداد تبلیغات، بزرگی عنوان یا تعداد کالاهای اعلام‌شده نیست؛ بلکه میزان منفعتی است که به سبد خرید خانوار منتقل می‌شود.
«تورم صفر» زمانی برای شهروندان معنای اقتصادی پیدا می‌کند که بتوانند کالای مشخص و باکیفیت را به‌طور مستمر، با قیمت قابل‌دفاع و صرفه‌جویی واقعی خریداری کنند؛ نه صرفاً کالایی که نام تثبیت قیمت روی آن قرار گرفته است.
برای عضویت در کانال رصد روز کلیک کنید
