سید وحید شریعت، رئیس انجمن علمی روان‌پزشکان ایران، نسبت به وخیم‌تر شدن وضعیت تأمین داروهای اعصاب و روان هشدار داده و از افزایش تعداد داروهای کمیاب خبر داده است. به گفته او، داروهایی مانند بوسپیرون، کلومیپرامین، پرفنازین، تیوتیکسن و فلوپنتیکزول که پیش‌تر در دسترس بیماران بودند، اکنون با کمبود مواجه شده‌اند. حتی برخی داروهای تزریقی مانند هالوپریدول، ریسپریدون و فلوفنازین نیز به‌سختی پیدا می‌شوند. شریعت همچنین کمبود مواد اولیه را از عوامل تشدیدکننده این وضعیت می‌داند.
هشدار مهم رئیس انجمن علمی روان‌پزشکان این است که تداوم کمبود دارو می‌تواند در ماه‌های آینده به عود بیماری شمار بیشتری از بیماران منجر شود؛ اتفاقی که با توجه به کمبود تخت‌های روانپزشکی، ممکن است نظام درمان را با موج تازه‌ای از تقاضای بستری روبه‌رو کند.
این نگرانی در شرایطی مطرح می‌شود که فشارهای اقتصادی، نااطمینانی نسبت به آینده شغلی، کاهش قدرت خرید، مشکلات خانوادگی و دشواری تأمین هزینه‌های اولیه زندگی، خود به عوامل تشدیدکننده آسیب‌های روانی تبدیل شده‌اند.
تخت‌های روانپزشکی؛ فاصله ایران با ظرفیت مورد نیاز
یکی از مهم‌ترین نگرانی‌ها درباره افزایش احتمالی موارد عود بیماری‌های روانپزشکی، کمبود زیرساخت‌های بستری در کشور است. وقتی بیمار به دلیل ناتوانی مالی یا پیدا نکردن دارو، درمان خود را نیمه‌کاره رها می‌کند، در صورت تشدید بیماری ممکن است به خدمات اورژانسی یا بستری نیاز پیدا کند. اما آیا بیمارستان‌های کشور ظرفیت پذیرش چنین افزایشی را دارند؟
بر اساس اظهارات اخیر محمدرضا شالبافان، مدیرکل دفتر سلامت روانی، اجتماعی و اعتیاد وزارت بهداشت، در حال حاضر حدود ۱۰ هزار و ۵۰۰ تخت روانپزشکی در کشور وجود دارد. او با اشاره به شیوع اختلالات روانپزشکی و نیازهای درمانی جامعه، بر ضرورت افزایش ظرفیت بستری و توزیع متناسب تخت‌ها در مناطق مختلف تأکید کرده است.
بر اساس جمعیت حدود ۸۶ تا ۸۷ میلیون نفری ایران، ۱۰ هزار و ۵۰۰ تخت روانپزشکی به معنای حدود ۱۲ تخت به ازای هر ۱۰۰ هزار نفر است؛ یعنی به‌طور میانگین برای هر ۸۲۰۰ نفر، یک تخت روانپزشکی وجود داردو
استاندارد جهانی چند تخت روانپزشکی است؟
سازمان جهانی بهداشت یک استاندارد واحد و الزام‌آور برای تعداد تخت روانپزشکی به ازای جمعیت تمام کشورها تعیین نکرده است. نیاز به تخت بستری به شیوع بیماری‌ها، ساختار نظام درمان، دسترسی به درمان سرپایی و خدمات سلامت روان جامعه‌محور و مدت بستری بیماران بستگی دارد.
با این حال، مقایسه آمار ایران با برخی کشورهای دیگر تصویر روشن‌تری از فاصله ظرفیت‌ها ارائه می‌دهد. طبق آمار یورواستات برای سال ۲۰۲۴، اتحادیه اروپا به‌طور متوسط ۷۱ تخت روانپزشکی به ازای هر ۱۰۰ هزار نفر داشته است. این شاخص در آلمان به ۱۳۴ تخت و در بلژیک به حدود ۱۴۰ تخت می‌رسد. در مقابل، ترکیه با حدود چهار تخت به ازای هر ۱۰۰ هزار نفر در انتهای این مقایسه قرار دارد.
| کشور | تعداد تخت روانپزشکی به ازای هر ۱۰۰ هزار نفر |
| ایران | ۱۲ تخت |
| اتحادیه اروپا | ۷۱ تخت |
| آلمان | ۱۳۴ تخت |
| بلژیک | ۱۴۰ تخت |
| ترکیه | ۴ تخت |
بر این اساس، ظرفیت تخت‌های روانپزشکی ایران در مقایسه با میانگین اتحادیه اروپا فاصله زیادی دارد. البته تعداد تخت به‌تنهایی معیار کیفیت خدمات سلامت روان نیست. بسیاری از کشورها با توسعه درمان سرپایی، مراکز اجتماع‌محور و خدمات حمایتی تلاش می‌کنند از بستری‌های طولانی‌مدت و غیرضروری جلوگیری کنند.
در درمان اختلالات روانپزشکی، استمرار مصرف دارو اهمیت بسیار زیادی دارد / یکی از مشکلات در شرایط اقتصادی فعلی تبدیل شدن هزینه دارو به عاملی تعیین‌کننده در تصمیم‌های درمانی بیماران است
در کنار کمبود تخت‌های بستری، مساله مهم‌تر، تأثیر اقتصادی بحران دارو بر استمرار درمان بیماران است. برخلاف تصور عمومی، داروهای روانپزشکی معمولاً برای کنترل کوتاه‌مدت علائم تجویز نمی‌شوند و در بسیاری از اختلالات، بیمار باید برای ماه‌ها یا حتی سال‌ها تحت درمان دارویی و مراقبت تخصصی قرار داشته باشد.
حامد موسوی، روانپزشک، در این باره می‌گوید: در درمان اختلالات روانپزشکی، استمرار مصرف دارو اهمیت بسیار زیادی دارد. نمی‌توان تصور کرد بیماری که با مصرف منظم دارو به ثبات نسبی رسیده است، می‌تواند با کاهش خودسرانه دوز یا حذف چند نوبت مصرف، همان وضعیت را حفظ کند.
او می‌افزاید: یکی از مشکلاتی که در شرایط اقتصادی فعلی ممکن است بیشتر با آن مواجه شویم، تبدیل شدن هزینه دارو به عاملی تعیین‌کننده در تصمیم‌های درمانی بیماران است. در برخی اختلالات، قطع ناگهانی دارو می‌تواند موجب بازگشت علائم، بی‌خوابی، اضطراب شدید، تحریک‌پذیری، آشفتگی رفتاری و حتی بروز وضعیت‌های حاد روانپزشکی شود.
در بیماران مبتلا به اختلالات شدیدتر احتمال بازگشت علائمی وجود دارد که پیش‌تر با درمان کنترل شده بودند / سلامت روان به امنیت اقتصادی، دسترسی به درمان و احساس برخورداری از حداقل ثبات در زندگی وابسته است
این روانپزشک تاکید می‌کند: در بیماران مبتلا به اختلالات شدیدتر نیز احتمال بازگشت علائمی وجود دارد که پیش‌تر با درمان کنترل شده بودند. مساله دیگر این است که شرایط اجتماعی و اقتصادی جامعه نیز بر وضعیت روانی افراد تأثیر می‌گذارد. فردی که با بیکاری، بدهی، کاهش درآمد، نگرانی از آینده فرزندان یا مشکلات تأمین مسکن روبه‌رو است، ممکن است از نظر روانی تحت فشار مضاعفی قرار بگیرد.
موسوی ادامه می‌دهد: در این وضعیت، نباید انتظار داشت که صرفاً با توصیه به بیماران برای کنترل استرس یا حفظ آرامش بتوان مشکل را حل کرد. سلامت روان به امنیت اقتصادی، دسترسی به درمان و احساس برخورداری از حداقل ثبات در زندگی نیز وابسته است.
موضوع سلامت روان را نمی‌توان صرفاً در محدوده مطب روانپزشک و بیمارستان بررسی کرد
او خاطرنشان می‌کند: موضوع سلامت روان را نمی‌توان صرفاً در محدوده مطب روانپزشک و بیمارستان بررسی کرد. وضعیت اقتصادی و اجتماعی جامعه، نقش مهمی در میزان فشار روانی افراد دارد. کاهش قدرت خرید، نگرانی از آینده شغلی، افزایش هزینه‌های مسکن، بدهی خانوارها و ناتوانی در تأمین نیازهای اولیه، می‌توانند زمینه بروز یا تشدید مشکلات روانی را فراهم کنند.
این روانپزشک توضیح می‌دهد: در چنین فضایی، خانواده‌ای که یکی از اعضای آن به اختلال روانپزشکی مبتلاست، ممکن است با چند بحران هم‌زمان روبه‌رو شود. از یک سو، هزینه‌های روزمره زندگی افزایش پیدا کرده و از سوی دیگر، هزینه درمان نیز به سبد مخارج خانوار اضافه شده است. اگر بیمار شاغل باشد، تشدید بیماری ممکن است توانایی ادامه فعالیت شغلی او را نیز کاهش دهد.
قطع دارو فقط بازگشت بیماری نیست / پیامدهای قطع یا کاهش خودسرانه داروهای روانپزشکی در همه بیماران یکسان نیست
حامد موسوی در پاسخ به این سوال که قطع یا صرفه جویی در مصرف این داروها چه پیامدهایی به دنبال دارد، می‌گوید: پیامدهای قطع یا کاهش خودسرانه داروهای روانپزشکی در همه بیماران یکسان نیست. نوع دارو، مدت مصرف، مقدار تجویزشده و شرایط بالینی فرد در میزان خطر تأثیر دارند.
او می‌افزاید: در مورد داروهای ضدروان‌پریشی نیز قطع ناگهانی می‌تواند علاوه بر علائم جسمی و بی‌قراری، موجب بازگشت علائم روان‌پریشی شود. پژوهش‌های منتشرشده در حوزه داروهای روانپزشکی نیز نشان می‌دهند که قطع سریع داروهای ضدافسردگی، ضدروان‌پریشی و تثبیت‌کننده‌های خلق می‌تواند خطر بروز علائم قطع و عود بیماری را افزایش دهد.
وقتی تعداد تخت‌ها با نیاز جمعیت تناسب نداشته باشد، افزایش موارد حاد می‌تواند فشار مضاعفی بر بخش‌های روانپزشکی بیمارستان‌های عمومی و تخصصی وارد کند
موسوی ادامه می‌دهد: هشدار رئیس انجمن علمی روان‌پزشکان ایران درباره افزایش احتمالی بستری بیماران در ماه‌های آینده، از این جهت اهمیت دارد که ظرفیت تخت‌های روانپزشکی کشور از مدت‌ها قبل نیز با محدودیت مواجه بوده است.
این روانپزشک می‌افزاید: وقتی تعداد تخت‌ها با نیاز جمعیت تناسب نداشته باشد، افزایش موارد حاد می‌تواند فشار مضاعفی بر بخش‌های روانپزشکی بیمارستان‌های عمومی و تخصصی وارد کند. در این شرایط، ممکن است بیمارانی که به بستری فوری نیاز دارند، با دشواری بیشتری برای پذیرش مواجه شوند.
او تاکید می‌کند: از طرف دیگر، بستری شدن بیمار تنها هزینه‌ای نیست که نظام سلامت باید پرداخت کند. خانواده نیز در این فرایند با هزینه‌های مستقیم و غیرمستقیم روبه‌رو می‌شود؛ از هزینه رفت‌وآمد و مراقبت گرفته تا کاهش درآمد در صورت کنار گذاشتن کار برای مراقبت از بیمار.
موسوی خاطر نشان می‌کند: راهکار مقابله با چنین وضعیتی نیز صرفاً افزایش تعداد تخت‌ها نیست. تقویت خدمات درمان سرپایی، پوشش بیمه‌ای داروهای روانپزشکی، تأمین پایدار مواد اولیه، دسترسی به داروهای جایگزین مورد تأیید پزشک و توسعه مراکز سلامت روان جامعه‌محور می‌تواند از تشدید بحران جلوگیری کند.
او در پایان می‌گوید: در ایران نیز برنامه سراج با هدف ارائه خدمات سلامت روان در سطح جامعه و کاهش نیاز به بستری‌های غیرضروری دنبال می‌شود. اما این برنامه زمانی می‌تواند اثربخش باشد که در کنار آن، دسترسی بیماران به دارو و خدمات تخصصی نیز تضمین شود.
