در گفتگو با امان‌الله قرایی‌مقدم مطرح شد؛

فقر امید و آینده؛ وقتی مردم میان جنگ و صلح دست‌وپا می‌زنند

یک جامعه‌شناس: وقتی طبقه متوسط تضعیف می‌شود و بخش‌هایی از جامعه که پیش‌تر در این طبقه قرار داشتند، به طبقات پایین‌تر سقوط می‌کنند، شرایط برای شکل‌گیری بحران‌های اجتماعی نیز پیچیده‌تر می‌شود.

به گزارش رصد روز، جامعه ایران در سال‌های گذشته با مجموعه‌ای از بحران‌های اقتصادی، اجتماعی و سیاسی مواجه بوده است؛ بحران‌هایی که، به‌تدریج روی یکدیگر انباشته شده‌اند. در چنین شرایطی، مسئله دیگر صرفاً کاهش قدرت خرید و کوچک‌شدن سفره خانوارها نیست، بلکه تأثیر این فشارها بر ساختار طبقاتی، ازدواج، فرزندآوری، مهاجرت، روابط اجتماعی و اعتماد عمومی نیز اهمیت پیدا کرده است.

در گفت‌وگو با امان‌الله قرایی‌مقدم، جامعه‌شناس، به بررسی پیامدهای انباشت بحران‌ها، عبور جامعه از تاب‌آوری به فرسایش، سقوط طبقه متوسط، کاهش امید به آینده و آثار تداوم بلاتکلیفی‌های اقتصادی و سیاسی پرداخته ایم.

او معتقد است تداوم فشارهای اقتصادی می‌تواند ساختارهای مختلف جامعه را تحت تأثیر قرار دهد و بازسازی اعتماد و آرامش اجتماعی، حتی پس از بهبود شرایط اقتصادی، به زمان نیاز خواهد داشت.

مشروح گفت‌وگوبا امان‌الله قرایی‌مقدم، جامعه‌شناس را در ادامه بخوانید.

****

*در سال‌های گذشته درباره تاب‌آوری جامعه ایران در برابر بحران‌های اقتصادی و اجتماعی صحبت‌های زیادی مطرح شده است، اما امروز به نظر می‌رسد موضوع از تحمل فشارها فراتر رفته و جامعه با نوعی فرسودگی و استیصال مواجه شده است. آیا می‌توان گفت توان مردم برای مقابله با بحران‌های پی‌درپی کاهش پیدا کرده و جامعه از مرحله تاب‌آوری عبور کرده است؟

بله، کاملاً درست است. توان افراد برای مقابله با مشکلات، در حوزه اقتصادی و به‌ویژه مسئله اشتغال، بیکاری، گرانی و تورم و چه در حوزه مسائل اجتماعی، رفتاری و سیاسی، محدود است. هر فردی تا حد مشخصی می‌تواند در برابر مشکلات مقاومت کند و دوام بیاورد. وقتی فشارها از یک حد معین عبور می‌کنند، دیگر توان افراد کاهش پیدا می‌کند و ممکن است به نقطه‌ای برسند که احساس کنند دیگر قادر به ادامه این وضعیت نیستند.

برای مثال، یکی از عوامل مهم خودکشی در برخی افراد، سرخوردگی از شرایط زندگی و مشکلاتی است که آنها را احاطه کرده است. البته خودکشی عوامل متعددی دارد و میزان آن نیز در استان‌های مختلف متفاوت است، اما سرخوردگی ناشی از مشکلات و ناتوانی در مقابله با آنها می‌تواند یکی از عوامل مهم باشد. هر فردی تا اندازه‌ای توان تحمل و مبارزه با مشکلات را دارد، اما وقتی فشارها از حد مشخصی عبور می‌کنند، این توان از بین می‌رود.

همان‌طور که می‌بینیم، وضعیت اقتصادی نابسامان و تورم شدید، موضوعی است که مسئولان کشور نیز درباره آن صحبت می‌کنند. رئیس‌جمهور و رهبری نیز به مسائل و مشکلات اقتصادی اشاره کرده‌اند. واقعیت این است که توان مالی مردم تحلیل رفته است. وقتی قیمت هر عدد تخم‌مرغ به ۲۵ یا ۳۰ هزار تومان می‌رسد، گوشت به کیلویی یک میلیون و ۷۰۰ تا ۸۰۰ هزار تومان می‌رسد و قیمت میوه نیز به همین ترتیب افزایش پیدا می‌کند، مردم چگونه باید در برابر این وضعیت مقاومت کنند؟

این بحران اقتصادی که همه از آن صحبت می‌کنند، همچنان ادامه دارد، اما اقدام مؤثری برای متوقف‌کردن آن مشاهده نمی‌شود و قیمت‌ها هر روز افزایش پیدا می‌کنند. در نتیجه، توان مالی مردم و قدرت مقاومت آنها در برابر مشکلات کاهش می‌یابد. وقتی این توان از بین می‌رود، زمینه برای شکل‌گیری بحران‌های سیاسی، اجتماعی و سایر مشکلات نیز فراهم می‌شود.

فاصله بین بحران های اجتماعی کوتاه تر شده است

*وقتی بحران‌های اقتصادی، سیاسی و اجتماعی به‌جای پایان‌یافتن، روی یکدیگر انباشته می‌شوند، چه تفاوتی با یک بحران مقطعی پیدا می‌کنند؟ آیا تداوم این وضعیت می‌تواند اعتماد عمومی و انسجام اجتماعی را تضعیف کند؟

تفاوت اصلی این است که بحران‌های مقطعی معمولاً گذرا هستند و با برطرف‌شدن مشکل یا معضلی که در جامعه به وجود آمده، شرایط نیز به‌تدریج به حالت عادی بازمی‌گردد. اما زمانی که یک مشکل برای مدت طولانی ادامه پیدا می‌کند، دیگر نمی‌توان آن را بحران مقطعی دانست.

در حال حاضر، با بحران‌هایی مواجه هستیم که استمرار پیدا کرده‌اند. البته این مشکلات پیش از جنگ نیز وجود داشته‌اند و نمی‌توان پیدایش همه آنها را به شرایط اخیر نسبت داد. وقتی بحران‌ها ادامه پیدا می‌کنند، آثارشان نیز در بخش‌های مختلف جامعه گسترش می‌یابد.

از سوی دیگر، باید توجه کنیم که بحران‌های اجتماعی معمولاً به‌صورت ناگهانی و یک‌باره به وجود نمی‌آیند. بحران‌هایی که در ابتدا کوچک به نظر می‌رسند، به‌تدریج گسترش پیدا می‌کنند و می‌توانند به بحران‌های بزرگ‌تر تبدیل شوند.

اگر به روند تحولات اجتماعی در سال‌های گذشته نگاه کنیم، متوجه می‌شویم که فاصله زمانی میان برخی رخدادها و بحران‌های اجتماعی کوتاه‌تر شده است. برای مثال، وقتی رخدادهای سال‌های ۱۳۸۸، ۱۳۹۶، ۱۳۹۸ و سال‌های بعد را در کنار یکدیگر قرار می‌دهیم، می‌بینیم که فاصله زمانی میان این اتفاقات کاهش پیدا کرده است. در واقع، دوره‌های زمانی کوتاه‌تر شده‌اند و این مسئله نشان می‌دهد که مشکلات و تضادهای اجتماعی به‌تدریج روی یکدیگر انباشته می‌شوند.

پیامدهای سقوط طبقه متوسط به طبقات پایین تر

موضوع مهم دیگر، وضعیت طبقه متوسط است. طبقه متوسط یکی از مهم‌ترین طبقات جامعه از نظر آگاهی‌بخشی به طبقات پایین‌تر است. این طبقه می‌تواند در تحولات اجتماعی نقش داشته باشد و جامعه را به حرکت درآورد. افرادی مانند شما، من و بسیاری دیگر که تحصیلات دانشگاهی دارند و از مسائل اجتماعی و اقتصادی آگاهی بیشتری برخوردارند، در همین طبقه قرار می‌گیرند.

وقتی طبقه متوسط به لحاظ اقتصادی تضعیف می‌شود و به سمت طبقات پایین‌تر سقوط می‌کند، این اتفاق اهمیت زیادی پیدا می‌کند. من با اشاره به دیدگاه وارنر لوید و دیگر جامعه‌شناسان طبقاتی، تأکید می‌کنم که ساختار طبقاتی جامعه و جابه‌جایی افراد میان طبقات اهمیت زیادی دارد. طبقات پایین نیز خود از گروه‌های مختلفی تشکیل شده‌اند و بخشی از آنها در پایین‌ترین سطوح ساختار اجتماعی قرار دارند.

طبقه متوسط، طبقه‌ای است که تحصیلات بیشتری دارد، دانشگاه دیده است، از مسائل اجتماعی آگاهی دارد و می‌تواند درباره خوب و بد شرایط جامعه آگاهی‌بخشی کند. وقتی این طبقه به سمت طبقات پایین‌تر حرکت می‌کند و توان اقتصادی و جایگاه اجتماعی خود را از دست می‌دهد، مسئله فقط جابه‌جایی اقتصادی افراد نیست؛ بلکه بخشی از ظرفیت آگاهی‌بخشی و تحرک اجتماعی جامعه نیز تحت تأثیر قرار می‌گیرد.

وقتی طبقه متوسط تضعیف می‌شود و بخش‌هایی از جامعه که پیش‌تر در این طبقه قرار داشتند، به طبقات پایین‌تر سقوط می‌کنند، شرایط برای شکل‌گیری بحران‌های اجتماعی نیز پیچیده‌تر می‌شود. در چنین وضعیتی، مشکلات کوچک و پراکنده می‌توانند به‌تدریج به حرکت‌ها و جنبش‌های بزرگ‌تر تبدیل شوند.

بنابراین، خطر اصلی این است که طبقه متوسط به‌تدریج فروبریزد و بخش‌هایی از آن به طبقات پایین‌تر منتقل شوند. این وضعیت می‌تواند زمینه‌ساز بحران‌های اجتماعی و تحرکات بزرگ‌تر شود. به همین دلیل، فرسایش اقتصادی طبقه متوسط را باید جدی گرفت.

اقتصاد بر ازدواج، فرزندآوری و مهاجرت تأثیر می‌گذارد

*فشارهای اقتصادی امروز دیگر صرفاً به کوچک‌شدن سفره خانوارها محدود نیست و بر تصمیم‌هایی مانند ازدواج، فرزندآوری، تحصیل و حتی ماندن در کشور تأثیر گذاشته است. آیا می‌توان گفت جامعه علاوه بر فقر اقتصادی با نوعی فقر امید و آینده نیز مواجه شده است؟

کاملاً همین‌طور است. برای توضیح این مسئله می‌توان از یک مثال استفاده کرد. فرض کنید روی یک میز فلزی، اشیای مختلفی قرار داده‌اید و در زیر میز یک آهنربا وجود دارد. هر طرف که آهنربا را بچرخانید، اشیای فلزی روی میز نیز به همان سمت حرکت می‌کنند.

اقتصاد نیز چنین نقشی در جامعه دارد. وقتی اقتصاد را زیربنای جامعه در نظر می‌گیریم، باید توجه کنیم که تغییرات اقتصادی بر بخش‌های مختلف زندگی اجتماعی اثر می‌گذارد. وقتی وضعیت اقتصادی نامناسب باشد، آثار آن در حوزه ازدواج، فرزندآوری، طلاق، خودکشی، مهاجرت نخبگان، ناراحتی‌های روانی، پرخاشگری و خشونت اجتماعی نیز دیده می‌شود.

برای مثال، وقتی فردی با چنین قیمت‌هایی برای نیازهای اولیه زندگی مواجه است، چگونه می‌تواند برای فرزندآوری تصمیم بگیرد؟ امروز هزینه شیرخشک برای یک کودک به حدود دو میلیون تومان و هزینه یک بسته پوشک به حدود ۸۰۰ هزار تومان رسیده است. خانواده‌ای که با چنین هزینه‌هایی روبه‌روست، چگونه باید برای فرزندآوری برنامه‌ریزی کند؟

نسل جوان نیز به همین دلیل در تصمیم‌گیری برای ازدواج و فرزندآوری با تردیدهای جدی مواجه است. من سال‌ها قبل نیز درباره تغییر ذهنیت افراد در این زمینه صحبت کرده بودم. امروز وقتی یک زوج جوان می‌خواهد درباره فرزندآوری تصمیم بگیرد، هزاران سؤال در ذهنش شکل می‌گیرد. این کودک در آینده چه وضعیتی خواهد داشت؟ شغلش چه خواهد شد؟ چگونه می‌تواند ازدواج کند؟ آیا مسکن خواهد داشت؟ آیا امکان تأمین هزینه‌های زندگی برای او وجود خواهد داشت؟

وقتی چشم‌انداز آینده جامعه نامناسب باشد، طبیعی است که افراد برای فرزندآوری تمایل کمتری داشته باشند. زوج‌ها درباره این مسائل با یکدیگر صحبت می‌کنند و ممکن است در نهایت تصمیم بگیرند فعلاً فرزندی نداشته باشند.

از طرف دیگر، کاهش توان اقتصادی باعث می‌شود تفریحات و امکانات زندگی مردم نیز محدود شود. وقتی تفریحات و فرصت‌های معمول زندگی کاهش پیدا می‌کند، فشارهای روانی بیشتر می‌شود و می‌تواند به افزایش خشونت و پرخاشگری منجر شود.

امروز حتی ممکن است یک برخورد یا یک جمله ساده، واکنش‌های تندی به دنبال داشته باشد. اینها نشانه‌هایی از فشاری است که بر جامعه وارد می‌شود. طبقات پایین جامعه به‌شدت تحت فشار هستند و طبقه متوسط نیز وضعیت مناسبی ندارد. البته طبقات بالاتر نیز از برخی پیامدهای این شرایط تأثیر می‌پذیرند، اما شدت و شکل این تأثیرگذاری در گروه‌های مختلف یکسان نیست.

موضوع مهاجرت نخبگان نیز در همین چارچوب قابل بررسی است. چرا جوانان و افراد نخبه از کشور مهاجرت می‌کنند؟ چون چشم‌اندازی برای آینده خود نمی‌بینند. وقتی فرد احساس کند در کشور امکان ساختن آینده‌ای مناسب برای خود ندارد، به دنبال فرصت‌های دیگری می‌رود.

بنابراین، تمام این مسائل به وضعیت زیربنایی اقتصاد بازمی‌گردد. وقتی اقتصاد به‌عنوان زیربنای جامعه دچار مشکل باشد، ساختارهای مختلف اجتماعی نیز تحت تأثیر قرار می‌گیرند. این‌طور نیست که بتوان اقتصاد را از سایر بخش‌های زندگی اجتماعی جدا کرد. وقتی زیربنای یک ساختمان دچار مشکل شود، طبیعی است که کل ساختمان به لرزه درمی‌آید. در جامعه نیز وضعیت اقتصادی بر تمام ساختارها و روابط اجتماعی اثر می‌گذارد.

ترمیم فرسایش اجتماعی حتی پس از بهبود اقتصاد زمان‌بر است

*فرض کنیم شرایط اقتصادی به هر شکلی بهبود پیدا کند و بخشی از مشکلات معیشتی برطرف شود. آیا آثار اجتماعی این دوره از فشار و فرسایش نیز قابل جبران است یا جامعه برای بازسازی اعتماد، امید و روابط اجتماعی به زمان زیادی نیاز دارد؟

هیچ چیزی در جامعه به‌سرعت ترمیم نمی‌شود. جامعه مانند یک شیشه نیست که آن را باز کنیم و دوباره به حالت اول برگردانیم. تغییرات اجتماعی به‌تدریج اتفاق می‌افتند و بازسازی آنها نیز به زمان نیاز دارد.

برای مثال، وقتی شما در یک آزمایشگاه چندین سال آزمایش انجام می‌دهید، ممکن است پس از مدتی متوجه شوید که نتیجه موردنظر به دست نیامده است. جامعه نیز باید شرایط مختلف را تجربه کند تا به‌تدریج متوجه شود چه اتفاقی در حال رخ‌دادن است. افراد تجربه‌های خود را به دیگران منتقل می‌کنند و این آگاهی به‌تدریج در سطح جامعه گسترش پیدا می‌کند.

بنابراین، حتی اگر شرایط اقتصادی اصلاح شود، آثار اجتماعی مشکلات گذشته یک‌شبه از بین نمی‌روند و ممکن است چند سال طول بکشد تا جامعه بتواند خود را ترمیم کند.

البته اگر شرایط اقتصادی بهبود پیدا کند، می‌توان امیدوار بود که بحران‌ها کاهش یابند، شکاف‌های اجتماعی کمتر شوند و آرامش و ثبات بیشتری در جامعه به وجود بیاید. در چنین شرایطی، اعتماد عمودی، یعنی اعتماد مردم به حاکمیت و دولت، می‌تواند افزایش پیدا کند. اعتماد افقی نیز که به روابط و اعتماد میان خود مردم مربوط می‌شود، تقویت خواهد شد و جامعه به سمت آرامش حرکت می‌کند.

بلاتکلیفی میان جنگ و صلح؛ یکی از عوامل تشدید بحران اجتماعی

*در کنار بحران اقتصادی، جامعه با نوعی بلاتکلیفی سیاسی و نگرانی درباره آینده نیز مواجه است. به نظر شما این وضعیت چه نقشی در تشدید فرسایش اجتماعی دارد؟ آیا می‌توان گفت نامشخص‌بودن چشم‌انداز سیاسی و امنیتی، فشارهای اقتصادی را نیز تشدید می‌کند؟

یکی از مهم‌ترین مشکلات فعلی ما، علاوه بر مسئله اقتصادی، بحران سیاسی و بلاتکلیفی درباره وضعیت آینده است. جامعه نمی‌داند فردا صبح چه اتفاقی خواهد افتاد و آیا حمله‌ای صورت می‌گیرد یا خیر.

امروز وقتی فردی از خانه خارج می‌شود، ممکن است همسر، مادر یا پدرش نگران باشند که آیا او سالم به خانه بازخواهد گشت یا نه. نگرانی درباره اینکه آیا ممکن است بمبی فرود بیاید یا اتفاقی رخ دهد، به بخشی از دغدغه‌های روزمره مردم تبدیل شده است.

این وضعیت یکی از عوامل مهم فشار روانی و اجتماعی است. مسئله این است که مردم نمی‌دانند وضعیت کشور به سمت جنگ می‌رود یا صلح. این بلاتکلیفی باید تعیین تکلیف شود.

در چنین شرایطی، مردم در شهرها و روستاهای مختلف با درجات متفاوتی از نگرانی مواجه هستند. ممکن است شدت این نگرانی در برخی استان‌ها و مناطق بیشتر و در برخی دیگر کمتر باشد، اما مسئله محدود به یک منطقه خاص نیست. یک شهروند آذری، یک شهروند ایلامی، فردی در کردستان یا اصفهان و حتی ساکنان مناطق دیگری مانند نطنز و خراسان نیز اخبار و تحولات را دنبال می‌کنند و تحت تأثیر فضای عمومی جامعه قرار می‌گیرند.

ممکن است میزان تأثیرپذیری افراد در مناطق مختلف یکسان نباشد، اما وقتی مردم می‌شنوند که در نقطه‌ای از کشور احتمال وقوع حمله یا درگیری وجود دارد، این نگرانی به فضای عمومی جامعه منتقل می‌شود.

مشکل اصلی این است که مردم نمی‌دانند تکلیف وضعیت کشور چیست. آیا قرار است جنگ ادامه پیدا کند یا شرایط به سمت صلح برود؟ مقام معظم رهبری نیز به موضوع دشواری زندگی در شرایط نامشخص جنگ و صلح اشاره کرده‌اند. مردم نمی‌توانند در چنین وضعیت بلاتکلیفی آرامش داشته باشند.

به نظر من، باید این وضعیت روشن شود؛ زیرا تداوم بحران‌های اجتماعی و اقتصادی در کنار بلاتکلیفی سیاسی می‌تواند نارضایتی ایجاد کند و مشکلات بیشتری برای جامعه به وجود بیاورد.

برای عضویت در کانال رصد روز کلیک کنید

مطالب مرتبط

آخرین اخبار