چراغسبز هستهای ترامپ بهبنسلمان
ترامپ پذیرفت که پساز انجام یک مطالعه مشترک درباره صرفه اقتصادی تولید سوخت هستهای در عربستان اینکشور در آینده بتواند اورانیوم را در خاک خود غنیسازی کند یا پلوتونیوم بازفرآوری کند.
هدف از این توافق تعمیق پیوندهای راهبردی میان ایالاتمتحده و دولت عربستانسعودی در شرایطی بوده که جنگ با ایران روابط دو کشور را با چالشهایی مواجه کرده است. بهگفته مقامهای آمریکایی دولت ترامپ برآورد میکند این توافق میلیاردها دلار درآمد برای صنعت هستهای آمریکا بههمراه داشته باشد؛ درآمدی که نخستینبهرهبردار آن شرکت وستینگهاوس خواهد بود؛ شرکتی که طراحی بسیاری از راکتورهای هستهای صادراتی آمریکا را بر عهده دارد.
درهمینرابطه دومقام آمریکایی در گفتوگو با روزنامه نیویورکتایمز اعلام کردند دولت ترامپ قصد دارد این توافق را بهطور رسمی با عربستان امضا و اعلام کند و اندکی بعد جزئیات آن را برای بررسی در اختیار کنگره قرار دهد.
اگرچه این توافق احتمالا از حمایت بخش قابلتوجهی از جمهوریخواهان برخوردار خواهد شد اما شماری از قانونگذاران آمریکایی از هردوحزب و برخی مقامهای اسرائیلی با آن مخالفت کردند. مخالفان نگرانند که عربستان در آینده بتواند از برنامه هستهای غیرنظامی خود بهعنوان سکویی برای دستیابی بهتسلیحات هستهای استفاده کند.
این توافق سالهاست که در دستور کار قرار دارد. در دوره دولت جو بایدن قرار بود این همکاری بخشی از یک توافق بزرگتر باشد که در آن عربستان نیز رژیم صهیونیستی را بهرسمیت بشناسد اما پس از حمله حماس بهاسرائیل در ۷اکتبر۲۰۲۳ تحقق چنین توافقی بسیار دور از دسترس شد. درنتیجه دونالد ترامپ پیشنهاد همکاری هستهای غیرنظامی میان آمریکا و عربستان را از موضوع عادیسازی روابط ریاض و تلآویو جدا کرد و دیگر آن را مشروط بهبه رسمیت شناختن اسرائیل ندانست.
این توافق باید در کنگره آمریکا مورد بررسی قرار گیرد زیرا طبق قانون انرژی اتمی آمریکا کنگره اختیار دارد با تصویب قطعنامهای آن را رد کند. با این حال درعمل احتمال تصویب آن بالاست زیرا برای لغو تصمیم رییسجمهور کنگره باید اکثریتی بهدست آورد که بتواند وتوی احتمالی ترامپ را نیز بیاثر کند. باوجود این انتظار میرود بحثها و مخالفتها درباره این توافق بسیار شدید باشد.
برای نهاییکردن توافق با محمد بنسلمان ولیعهد ۴۰ساله و رهبر عملی عربستان ترامپ ناچار شد با شروطی موافقت کند که ممکن است اختیارات بازرسان بینالمللی را برای بازدید از برخی تاسیسات مشکوک در عربستان محدود کند؛ تاسیساتی که احتمال میرود بتوانند در آینده مسیر انحراف سوخت هستهای بهسمت برنامههای تسلیحاتی را فراهم کنند.
ترامپ پذیرفت که پساز انجام یک مطالعه مشترک درباره صرفه اقتصادی تولید سوخت هستهای در عربستان اینکشور در آینده بتواند اورانیوم را در خاک خود غنیسازی کند یا پلوتونیوم بازفرآوری کند. درهمینرابطه روزنامه والاستریت ژورنال شامگاه سهشنبه گزارش داد که ترامپ این توافق را تایید کرده است. محمد بنسلمان پیشتر بارها مدعی شده بود که اگر ایران بهسلاح هستهای دست پیدا کند عربستان نیز همین مسیر را طی خواهد کرد و حتی در یکی از مصاحبههایش تاکید کرده بود که بدون هیچ تردیدی چنین خواهد کرد.
ازسویدیگر ترامپ و محمد بنسلمان در جریان سفر ولیعهد عربستان بهکاخ سفید در نوامبر گذشته توافق کردند همکاری هستهای غیرنظامی میان دو کشور را پیش ببرند. از آن زمان تاکنون مقامهای آمریکایی و سعودی بر سر جزئیات این طرح مذاکره کردند. مذاکرات در بهار و تابستان امسال بهمراحل نهایی رسید و طبق گزارش قبلی نیویورکتایمز قرار بود این طرح بهزودی بهکنگره ارائه شود.
۲مرحله توافق محرنامه
این توافق شامل دونامه محرمانه جانبی نیز هست که میان آمریکا و عربستان مبادله شده است. دولت ترامپ احتمالا استدلال خواهد کرد که این اسناد حاوی اطلاعات محرمانه تجاری و موضوعات حساس امنیت ملی هستند اما برخی اعضای کنگره ممکن است تازمانیکه این نامهها بهطور کامل منتشر نشوند حاضر بهحمایت از توافق نباشند.
نوع توافقی که دولت ترامپ با عربستان منعقد کرده در حقوق آمریکا بهتوافق۱۲۳ مشهور است؛ توافقی که چارچوب حقوقی الزامآوری برای همکاری هستهای میان کشورها ایجاد میکند.
هدف اصلی این توافقها جلوگیری از اشاعه سلاحهای هستهای است. ایالاتمتحده تاکنون ۲۶توافق از این نوع را با ۵۱دولت و آژانس بینالمللی انرژی اتمی منعقد کرده است.
امتیازاتی که ترامپ در این توافق بهعربستان داده بسیار قابلتوجه است. زمانی که آمریکا توافق مشابهی را با امارات متحده عربی امضا کرد و این توافق در سال۲۰۰۹ اجرایی شد شرایط بسیار سختگیرانهتری بر آن حاکم بود.
امارات پذیرفت بازرسیهای بسیار گسترده آژانس را بپذیرد و پروتکل الحاقی آژانس بینالمللی انرژی اتمی را امضا کند. این کشور از حق تولید سوخت هستهای در داخل خاک خود صرفنظر کرد؛ اقدامی که عملا امکان ایجاد زیرساخت لازم برای تولید سلاح هستهای را از بین میبرد. بههمیندلیل آن توافق بعدها بهعنوان استاندارد طلایی عدم اشاعه هستهای شناخته شد.
دولت ترامپ قصد دارد استدلال کند که محدودیتهای دیگری نیز در این توافق وجود دارد؛ ازجمله مشارکتهای مشترک با عربستان که بهواشنگتن امکان خواهد داد برنامه هستهای این کشور را از نزدیک زیر نظر داشته باشد. بااینحال واقعیت این است که ترامپ از محدودیتهایی که دولتهای جورج بوش و باراک اوباما در توافقهای مشابه وضع کرده بودند عقبنشینی کرده است.
اگرچه بخش عمده مذاکرات توافق هستهای با امارات در دوران ریاستجمهوری جورج دبلیو بوش انجام شد اما این توافق در دوره باراک اوباما نهایی و در سال۲۰۰۹ اجرایی شد.
در نخستین دوره ریاستجمهوری ترامپ توماس جی.باراک جونیور، بازرگان و از مهمترین حامیان مالی ترامپ بهکاخ سفید پیشنهاد داده بود که شرکتهای آمریکایی ازجمله شرکت سرمایهگذاری متعلق بهخودش در ساخت نیروگاههای هستهای عربستان مشارکت کنند اما آن طرح بهدلیل مخالفت عربستان با برخی الزامات سختگیرانه آمریکا در زمینه عدم اشاعه هستهای بهنتیجه نرسید.
دولت بایدن نیز در چارچوب طرحی که قرار بود عربستان در ازای آن اسرائیل را بهرسمیت بشناسد مذاکراتی درباره همکاری هستهای غیرنظامی با ریاض انجام داده بود.
در آوریل۲۰۲۵ اندکی پس از بازگشت ترامپ بهکاخ سفید کریس رایت، وزیر انرژی آمریکا در سفر بهعربستان این پیشنهاد را با محمد بنسلمان مطرح کرد؛ سفری که ششماه پیش از سفر ولیعهد سعودی بهواشنگتن انجام شد.
ترامپ و محمد بنسلمان در ماه مه بر سر سیاستهای آمریکا در جنگ ایران اختلافاتی پیدا کردند. ولیعهد عربستان اجازه نداد ارتش آمریکا از حریم هوایی عربستان برای اجرای عملیات اسکورت نفتکشهای تجاری در تنگه هرمز استفاده کند؛ تنگهای که عملا تحت کنترل نیروهای ایرانی قرار دارد. از نگاه واشنگتن توافق هستهای غیرنظامی میتواند بار دیگر روابط آمریکا و عربستان را در مسیر باثباتتری قرار دهد.
در دوران دولت بایدن آمریکا و عربستان علاوه بر همکاری هستهای درباره پیمان دفاعی متقابل نیز مذاکره میکردند؛ پیمانی که قرار بود بخشی از توافق بزرگتر عادیسازی روابط عربستان و رژیم اسرائیل باشد. عربستان سالها بوده خواهان انعقاد چنین پیمانی است؛ توافقی که بهتصویب سنای آمریکا برسد تا روسای جمهور آینده نتوانند بهآسانی از آن خارج شوند.
یکی از اهداف اصلی ریاض از این درخواست ایجاد بازدارندگی دربرابر ایران بود. ترامپ و محمد بنسلمان در دیدار خود در کاخ سفید در نوامبر گذشته بر سر نوعی تفاهم دفاعی میان دوکشور بهتوافق رسیدند که فروش جنگندههای پیشرفتهاف-۳۵ بهعربستان نیز بخشی از آن بود اما این تفاهم هرگز بهسطح یک معاهده رسمی که نیازمند تصویب سنای آمریکا باشد نرسید. علاوه بر این مقامهای سعودی همچنان نگرانند که سیاستهای آمریکا در خاورمیانه بهویژه همکاری نزدیک واشنگتن با اسرائیل خطرات امنیتی بیشتری را متوجه عربستان و دیگر کشورهای عربی حاشیه خلیجفارس کند.
