ازدواج و فرزندآوری در سراشیبی

سرمايه اجتماعي، مولفه بسيار مهمي است كه كاهش يا افزايش آن، تاثير مستقيم در توجه ملت‌ها به خواست دولت‌ها دارد. اعداد سرمايه اجتماعي در دهه اخير نشان مي‌دهد كه رخدادهاي سياسي، اقتصادي و اجتماعي در جامعه ايران، سرمايه اجتماعي را كاهش داده و با اين كاهش، فاصله ملت و دولت افزايش يافته است. طبق اعلام سازمان امور اجتماعي وزارت كشور، نتايج تحقيق درباره ميزان سرمايه اجتماعي در سال 1394 نشان داد كه شاخص سرمايه اجتماعي در كشور، 43.5 درصد و كمتر از ميانگين است. نيمه پاييز پارسال، سازمان امور اجتماعي وزارت كشور اعلام كرد كه در جديدترين پايش ملي، سرمايه اجتماعي به 25.5 درصد و پايين‌ترين سطح خود طي 10 سال اخير رسيده و اين شاخص كه نسبت به سال 1397 هم حدود 8 درصد كاهش يافته، نشان مي‌دهد كه ميزان رضايت شهروندان از اوضاع كشور با شرايط فعلي ۲۵.۵ درصد است.

پيمايش‌هاي ملي چه مي‌گويد؟

طي 5 سال اخير چند پيمايش درباره ميزان تمايل زوجين به فرزندآوري انجام شد كه نتايج اين پيمايش‌ها هم از كاهش رغبت به خانواده‌هاي پرجمعيت حكايت داشت.

مرضيه وحيد دستجردي كه دبير ستاد ملي جمعيت است، پارسال در مراسمي كه به مناسبت روز ملي جمعيت برگزار شد، در گزارشي از نتايج پيمايش ملي  سال 1403 با موضوع «تمايلات و رفتار فرزندآوري در ايرانيان» گفت كه 77.7 پاسخگويان در اين پيمايش كه متاهل و در گروه سني 20 تا 50 سال بوده‌اند، تمايلي به فرزندآوري ندارند و بيشترين دليل بي‌رغبتي به داشتن فرزند هم نگراني از تامين آينده فرزندان جديد، نبود درآمد كافي و مسكن نامناسب بوده در حالي كه نرخ باروري از 1.54 فرزند به ازاي هر زن در سن باروري در سال 1402 به 1.44 فرزند به ازاي هر زن در سن باروري در سال 1403 كاهش يافته بود با اينكه براي حفظ تعادل سني جمعيت و جلوگيري از سالمندي كشور، لازم است كه اين نرخ به ۲.۱ فرزند به ازاي هر زن در سن باروري برسد.

كاهش رغبت زوجين به فرزندآوري در سال 1403 در حالي  بود كه سال 1397 در نتايج پيمايش مشابه، تعداد زوجين بي‌رغبت به ‌فرزندآوري 36.7 درصد بود.

شهريور پارسال، در يك نشست كارشناسي در وزارت بهداشت، نتايج پيمايش 1403 تشريح شد. جمعيت نمونه اين پيمايش  2500 زن و مرد متاهل در گروه سني 15 تا 49 سال ، 23.9 درصد با تحصيلات كمتر از ديپلم، 37.1 درصد ديپلم و 38.7 درصد  با تحصيلات دانشگاهي ، 54.8 درصد شاغل ، 42.2 درصد ساكن مراكز استان‌ها، 35.8 درصد ساكن ساير شهرها و 22 درصد ساكن روستاها ، 29.4 درصد با وضع مالي بد، 54 درصد با وضع مالي متوسط و 16.4 درصد با وضع مالي خوب بودند. نتايج پرسش از اين جمعيت نمونه درباره تمايل به فرزندآوري با قيد «در حال حاضر» نشان داد كه فقط 22.3 درصد از مجموع پاسخگويان، پاسخ مثبت داشتند و مجريان اين پيمايش گفتند كه در تحقيق  مشابه در سال 1395 «تعداد افراد متاهل مايل به فرزندآوري در حال حاضر» 31.8 درصد بوده است.

مجريان پيمايش سال 1403،  گفتند كه هم در سال 1395 و هم در سال 1403، نگراني از تأمين آينده فرزندان، بيشترين فراواني را در دلايل بي‌رغبتي زوجين به فرزندآوري يا فرزندان بيشتر داشته و در هر دو پيمايش، رتبه دوم دلايل، نگراني از تشديد مشكلات اقتصادي به دنبال فرزندآوري يا  افزايش تعداد فرزندان بوده است.

مقايسه نتايج دو پيمايش نشان داد كه سال 1403، تعداد زوجيني كه به دليل مشكلات معيشتي، ناكافي بودن درآمد و نامناسب بودن فضاي سكونت، مايل به داشتن فرزند يا افزايش تعداد فرزندانشان نيستند، نسبت به تعداد پاسخگويان در پيمايش سال 1395، افزايش قابل توجه داشته چنانكه گزينه نگراني بابت تامين آينده فرزندان جديد، از 76.2 درصد (سال 1395) به 87.4 درصد (سال 1403)، نگراني بابت تشديد مشكلات اقتصادي با افزايش تعداد فرزندان از 71 درصد (1395) به 80.9 درصد (1403)، ناكافي بودن درآمد براي افزايش تعداد فرزندان از 67.7 درصد (1395) به 78.9 درصد (1403) و ناتواني از داشتن فرزندان بيشتر به دليل مسكن نامناسب از 59.7 درصد (1395) به 73.4 درصد (1403) افزايش يافته بود.

پرسش ديگر پيمايش سال 1403، درباره تمايل يا عدم تمايل به فرزندآوري در بازه 3 تا 5 سال آينده بود كه  40.9 درصد  به اين سوال ، پاسخ مثبت و 52.1 درصد پاسخ منفي داده بودند. مجريان اين تحقيق، به استناد دلايل عدم تمايل به فرزندآوري اعلام كردند كه 87.4 درصد پاسخگويان، به دليل نگراني بابت تامين آينده فرزندان جديد، 81 درصد به دليل افزايش مشكلات اقتصادي با تولد فرزند جديد، 78.9 درصد به دليل درآمد ناكافي براي تامين هزينه فرزند جديد و 73.4 درصد به دليل مسكن نامناسب براي تولد فرزند جديد گفته‌اند كه دلشان نمي‌خواهد فرزند ديگري داشته باشند.

اين نتايج نشان مي‌داد كه پاسخگويان اين تحقيق، اگرچه انگيزه فرزندآوري دارند ولي بابت آتيه فرزندان و همچنين كيفيت زندگي‌شان نگرانند و بنابراين، صرف اعطاي وام فرزندآوري، مشوق قابل اتكايي در برابر اين نگراني‌ها نيست چون با روند رو به رشد تورم، ارزش ريالي اين وام هم از زمان ثبت‌نام تا زمان دريافت و واريز به حساب سرپرست خانوار، حتما كاهش خواهد يافت. پرسش ديگري در اين تحقيق درباره تعداد مطلوب فرزند، همين فرض را تاييد مي‌كرد چنانكه 1.4 درصد از پاسخگويان اصلا تمايلي به داشتن فرزند نداشتند ولي 6.5 درصد به يك فرزند و 33.5 درصد به داشتن دو فرزند راضي بودند اما افزايش تعداد فرزند، تعداد پاسخگويان موافق را هم كاهش مي‌داد چنانكه 23.1 درصد موافق داشتن 3 فرزند، 21.1 درصد موافق داشتن 4 فرزند و 14.2 درصد موافق داشتن 5 فرزند و بيشتر بودند.

در همين نشست كارشناسي، از نتايج پيمايش ملي فرزندآوري و سياست‌هاي جمعيتي هم رونمايي شد. اين پيمايش هم در سال 1403 با همكاري مشترك جهاد دانشگاهي و وزارت بهداشت انجام شده بود و درباره تمايل به فرزندآوري در حال و آينده پرسش مي‌كرد. در بخش تمايل به فرزندآوري در زمان حال، 44.3 درصد پاسخگويان جواب منفي داده بودند و اصلا تمايلي به فرزندآوري نداشتند. 25.4 درصد موافق يك فرزند، 14.1 درصد موافق دو فرزند و 17.2 درصد موافق سه فرزند بودند و نامعلوم بودن چشم‌انداز آينده، پاسخ منفي درباره تمايل به فرزندآوري را افزايش داده بود چنانكه 76.3 درصد پاسخگويان، در آينده هم نمي‌خواستند فرزندي داشته باشند اما 53.8 درصد موافق يك فرزند، 32.5 درصد موافق داشتن دو فرزند و 24.1 درصد موافق داشتن 3 فرزند و بيشتر بودند.

محل سكونت و زندگي در مركز استان، ساير شهرهاي استان  و روستاها هم در تصميم به فرزندآوري در زمان حال نقش داشت چنانكه 21.2 درصد از ساكنان مراكز استان‌ها، 20.4 درصد ساكنان ساير شهرها و 27.6 درصد ساكنان روستاها به فرزندآوري در زمان حال تمايل داشتند اما تعداد موافقان فرزندآوري در آينده، بر حسب محل سكونت در مركز استان، ساير شهرها يا روستاها افزايش معنادار نسبت به زمان حال پيدا مي‌كرد و اين نتايج نشان مي‌داد كه تمام پاسخگويان، اميد دارند كه شرايط محيط پيراموني‌شان در بازه 3 تا 5 سال آينده بهبود داشته باشد.
در اين پيمايش، وضع مالي ضعيف، متوسط يا خوب، از ديگر مولفه‌هاي موثر در تصميم پاسخگويان براي فرزندآوري در زمان حال يا آينده بود و كمتر از 18 درصد افراد داراي وضع مالي ضعيف و كمتر از 24 درصد داراي وضع متوسط و كمتر از 30 درصد داراي وضع مالي خوب، براي فرزندآوري در زمان حال پاسخ مثبت مي‌دادند اما 42.6 درصد اقشار ضعيف، 39.9 درصد اقشار متوسط و 40.1 درصد اقشار با وضع مالي خوب به فرزندآوري در آينده جواب مثبت مي‌دادند.

هفته قبل و در مراسم روز ملي جمعيت، مرضيه وحيد دستجردي با استناد به آمارهاي رسمي، گزارشي از وضع 15 ساله ولادت و ازدواج در كشور ارايه داد. در اين گزارش نمودارهايي حاكي از شيب تند كاهش فرزندآوري در مناطق شهري و روستايي در فاصله سال 1395 تا 1403 بود. طبق اين نمودارها، در سال 1390 تعداد ولادت در شهرها حدود يك ميليون و 87 هزار نفر و در روستاها حدود 294 هزار نفر  بود و آمار ولادت، هم در شهر و هم در روستا تا پايان سال 1394 صعود داشت و سال 1394 در شهرها بيش از يك ميليون و 200 هزار و در روستاها بيش از 361 هزار ولادت ( در مجموع، در يك ميليون و 570 هزار ولادت در كل كشور ) ثبت شد اما از سال 1395 شيب ولادت در كشور نزولي بود . نكته مهم در اين اعداد اين بود كه در فاصله سال 1395 تا پايان 1403، شيب نزولي ولادت در شهر بسيار بيشتر از روستا بوده چنانكه از سال 1395 كه آمار ولادت در كل كشور رو به كاهش گذاشت، در شهرها يك ميليون و 209 هزار ولادت داشتيم كه تا سال 1403 عدد ولادت در شهرها به 753 هزار تولد كاهش يافته اما سال 1394 آمار ولادت روستا 361 هزار نفر بوده كه سال 1403 اين عدد به 226 هزار تولد كاهش يافته است.

در اين گزارش همچنين با استناد به نتايج موج چهارم پيمايش ملي ارزش‌ها و نگرش ايرانيان (سال 1402) اين نكته مطرح بود كه با افزايش سطح سواد، تمايل به فرزندآوري كاهش مي‌يابد چنانكه در جمعيت بي‌سواد ، ميانگين تمايل فرزندآوري به 3 فرزند و در تحصيلات ابتدايي به 2.8 و در تحصيلات متوسطه و ديپلم به 2.5 و در تحصيلات دانشگاهي به 2.4 مي‌رسيد.

وحيد دستجردي با استناد به نتايج پيمايش ملي ارزش‌ها و نگرش‌هاي جوانان (سال 1403) اعلام كرد كه 74.7 درصد پاسخگويان، شرايط اقتصادي مناسب ،35.4 درصد حمايت‌ و تسهيلات رفاهي دولت و 31.5 درصد عدم نگراني از آينده فرزندان را به عنوان عوامل موثر بر فرزندآوري برشمرده بودند.

در نمودارهاي اين گزارش در بررسي  وضعيت كنوني جمعيت ايران از ابتداي دهه 1360  معلوم بود كه سال 1362 حدود 410 هزار تولد و سال 1368 حدود 450 هزار تولد و در فاصله سال‌هاي 1379 تا 1380 هم بيش از 646 هزار تولد در سال ثبت شده و در سال‌هاي بعد هم شيب ولادت رو به افزايش است اما در سال‌هاي 1388و 1389 تعداد تولدها كاهش داشته كه اين كاهش مي‌تواند متاثر از رخدادهاي سياسي، اجتماعي و اقتصادي همين سال‌ها باشد. اين كاهش از نيمه دهه 1390 هم مشهود است كه باز هم مي‌توان تاثير بازگشت تحريم‌های اقتصادي از سال 1397 و همچنين شيوع كرونا از پايان 1398 و رخدادهاي سياسي آبان 1398 و دي 1398 را در شيب نزولي تولدها در سال‌هاي 1398 و 1399 موثر دانست همچنان كه تاثير رخدادهاي سياسي نيمه دوم سال 1401 در كاهش ولادت را نبايد ناديده گرفت.

اين گزارش، فاصله گرفتن زوجين از پرشماري فرزندان را با استناد به آمارهاي ولادت فرزندان در سال‌هاي 1403 و 1404 مورد بررسي قرار داده بود. در سال 1404 تعداد تولد اول 320 هزار، تعداد تولد دوم 315 هزار، تعداد تولد سوم 164 هزار، تعداد تولد چهارم 55 هزار و تعداد تولد پنجم و بيشتر 25 هزار بوده و در اين سال، از مجموع ولادت‌هاي ثبت شده در كشور، 35.9 درصد تولدها، فرزند اول، 35.3 درصد فرزند دوم، 18.4 درصد فرزند سوم، 6.2 درصد فرزند چهارم و 2.8 درصد تولدها فرزند پنجم و بيشتر بوده كه با در نظر گرفتن شيب نزولي ولادت در سال 1404 نسبت به 1403، تعداد فرزندان اول هم نسبت به سال 1403 كاهش داشته چنانكه در سال 1403 تعداد تولدهاي فرزند اول 349 هزار مورد بوده و در سال 1404 تعداد تولد فرزند اول كاهش 8.1 درصدي نسبت به سال 1403 داشته و اين آمار نشان مي‌دهد كه 72 درصد ولادت‌ها در سال 1404 مربوط به فرزند اول و دوم و فقط 18 درصد مربوط به فرزند سوم و مابقي مربوط به فرزند چهارم و بيشتر است و بنابراين نگاهداشت شرايط جمعيتي كشور، منوط به اولويت‌بخشي در ازدواج و فرزندان اول و دوم است.