اینترنت ایران در تنگنای تحریم، فیلترینگ و زیرساخت فرسوده
اينترنت ايران در نقطهاي قرار گرفته كه محدوديت دسترسي ديگر تنها به فيلتر شدن چند پلتفرم شناختهشده، خلاصه نميشود.
اينترنت ايران در نقطهاي قرار گرفته كه محدوديت دسترسي ديگر تنها به فيلتر شدن چند پلتفرم شناختهشده، خلاصه نميشود.
به گزارش رصد روز، حدود ۳۱ درصد از صدها هزار دامنه پربازدید جهان برای کاربران ایرانی مسدود است؛ آماری که به گفته معاون وزیر ارتباطات، بخش عمده آن نه حاصل فیلترینگ داخلی، بلکه نتیجه تحریمهای خارجی است. بهزاد اکبری در عین حال از بازگشت ۹۰ درصدی ترافیک بینالملل پس از محدودیتهای ماههای گذشته، خروج حدود یک ترابیت بر ثانیه ترافیک به مسیرهای غیررسمی، وجود صدها هزار رخداد امنیتی روزانه در شبکه و شکاف جدی میان نیاز کاربران و ظرفیت شبکه ثابت و موبایل خبر داده و تأکید کرده است که تداوم سیاستهای فعلی فیلترینگ، هزینههای اقتصادی و اجتماعی سنگینی به کشور تحمیل کرده است.
اینترنت ایران در نقطهای قرار گرفته که محدودیت دسترسی دیگر تنها به فیلتر شدن چند پلتفرم شناختهشده، خلاصه نمیشود. کاربران ایرانی همزمان با مجموعهای از محدودیتهای داخلی، تحریمهای خارجی، اختلالهای ناشی از زیرساختهای فرسوده و آسیبهای فیزیکی به مسیرهای ارتباطی بینالمللی مواجهاند؛ مجموعه عواملی که در کنار یکدیگر کیفیت و دامنه دسترسی به اینترنت را تحت تأثیر قرار دادهاند. در چنین شرایطی، بخشی از مشکلاتی که کاربران در استفاده از سرویسهای بینالمللی تجربه میکنند، نه از تصمیمهای داخلی، بلکه از محدودیتهایی ناشی میشود که شرکتها و پلتفرمهای خارجی علیه کاربران ایرانی اعمال کردهاند.
آمار تازه ارائهشده از سوی شرکت ارتباطات زیرساخت، ابعاد این محدودیت را روشنتر میکند. بر اساس پایش مستمر صدها هزار دامنه پربازدید جهان، نزدیک به ۳۱ درصد این دامنهها برای کاربران ایرانی قابل دسترسی نیستند؛ محدودیتهایی که به گفته معاون وزیر ارتباطات، سهم اصلی آن ناشی از تحریمهای مستقیم است. در کنار این مساله، فرسودگی شبکه ثابت، افزایش تأخیر در ساعات اوج مصرف، گسترش استفاده اجباری از VPN، آسیبپذیری امنیتی شبکه داخلی و قطعی کابلهای بینالمللی، تصویری پیچیده از وضعیت فعلی اینترنت کشور ترسیم میکند؛ تصویری که در نهایت یک پرسش اساسی را پیش روی سیاستگذاران قرار میدهد: آیا رویکرد فعلی در حکمرانی فضای مجازی، واقعا به بهبود کیفیت و امنیت اینترنت منجر شده است؟
در این راستا بهزاد اکبری، معاون وزیر ارتباطات، رییس هیاتمدیره و مدیرعامل شرکت ارتباطات زیرساخت، در نشست خبری خود و در پاسخ به پرسشی درباره تحریم دامنههای اینترنت، بهویژه پلتفرمهای هوش مصنوعی، از سوی کشورهایی که خود را مدعی آزادی اینترنت میدانند، اظهار کرد: این موضوع بسیار کلیدی و قابل توجه است و متأسفانه در سالهای گذشته کمتر به ابعاد محدودیتهای خارجی پرداخته شده، در حالی که دامنه این محدودیتها روزبهروز گستردهتر و شدیدتر شده است. وی افزود: یکی از اولویتهای اصلی ما از آغاز فعالیت در شرکت ارتباطات زیرساخت، ارتقای رویتپذیری و شفافیت شبکه بوده است تا بتوانیم جریان دادهها و رخدادهای درون شبکه را بهصورت دقیق رصد کنیم. یکی از اهداف این اقدام نیز ارزیابی میزان مواجهه سایتها و سرویسهای مورد استفاده کاربران ایرانی با سد تحریمها بوده است. اکبری تصریح کرد: اکنون سامانهای پایشی در اختیار داریم که بهصورت ۲۴ ساعته و مداوم، صدها هزار دامنه از معروفترین، برترین و پربازدیدترین دامنههای جهان را رصد میکند. یافتههای این پایش نشان میدهد که دقیقا نزدیک به ۳۱ درصد، یعنی حدود ۳۰ ممیز چند دهم درصد، از این دامنهها به روی کاربران ایرانی بسته است.
مدیرعامل شرکت ارتباطات زیرساخت در تشریح علل فنی این انسداد گفت: بخش اعظم این محدودیتها ناشی از تحریمهای مستقیم است و سهم اندکی نیز به آلودگی بدافزاری برخی دستگاههای کاربران در کشور ارتباط دارد. به گفته اکبری، سامانههای پایش بهخوبی قادرند تشخیص دهند که مسدودسازی یک دامنه از سمت سرور مقصد اعمال شده یا اینکه به دلیل آلودگیهای گسترده تجهیزات، درخواستها در لبه کلودها پس زده میشوند. با این حال، وی تأکید کرد که سهم غالب این محدودیتها بدون تردید متوجه تحریمهاست. وی خاطرنشان کرد: غالب پلتفرمهای بزرگ بینالمللی از تمام رابطهای برنامهنویسی گوگل گرفته تا سرویسهای نامآشنای هوش مصنوعی نظیر چتجیپیتی و گراک، برای کاربران داخل کشور مسدود هستند. اکبری افزود: محدودیتها البته تنها به شرکتها و پلتفرمهای امریکایی محدود نمیشود. بسیاری از پلتفرمهای غیرامریکایی نیز به دلیل واهمه از جرایم و تبعات تحریمهای امریکا، درخواستهای ارسالی از آیپیهای ایران را رد میکنند و خدمات خود را به روی کاربران ایرانی میبندند.
معاون وزیر ارتباطات با اشاره به فشارهای مضاعفی که بر کاربران ایرانی وارد میشود، تأکید کرد: وقتی این حجم از تحریمهای خارجی را در کنار محدودیتها و سیاستهای داخلی قرار میدهیم، رقم مسدودسازیها برای جامعه ایران به شکل چشمگیری افزایش مییابد. وی ادامه داد: کاربر ایرانی حتی اگر به دنبال پلتفرمهای حساس یا محدودشده نباشد و تنها قصد انجام یک فعالیت عادی را داشته باشد، ممکن است با بنبست روبهرو شود؛ چه یک توسعهدهنده نرمافزار و برنامهنویس باشد، چه یک پژوهشگر و چه یک شهروند عادی که میخواهد از سرویسهای معمول بینالمللی استفاده کند، با سد تحریمها مواجه است. اکبری تأکید کرد که بیشتر این خدمات از نوع B۲C، یعنی عرضه مستقیم به مصرفکننده نهایی، هستند؛ خدماتی که به گفته او مورد نیاز مبرم محققان، تولیدکنندگان و کسبوکارها قرار دارند، اما دسترسی به آنها از کاربران ایرانی سلب شده است.
رییس هیاتمدیره شرکت ارتباطات زیرساخت با انتقاد جدی از رفتار دوگانه کشورهای غربی اظهار کرد: کشورهایی که از دسترسی آزاد به اطلاعات و خدمات دیجیتال سخن میگویند و شعار حمایت از ملت ایران سر میدهند، در عمل ۳۰ درصد خدمات وب جهان را روی مردم کشورمان بستهاند؛ رفتاری که با هیچکدام از ادعاهای آنها توجیهپذیر نیست و از نظر ما کاملا محکوم است. وی اضافه کرد: از سوی دیگر، مواجهه همزمان کاربران با سیاستهای محدودکننده داخلی سبب میشود که آنها چارهای جز استفاده از ابزارهای دورزدن محدودیتها پیش روی خود نبینند؛ اقدامی که بهخودیخود چالشها، مخاطرات و گرفتاریهای امنیتی متعددی برای کاربران ایجاد میکند.
مدیرعامل شرکت ارتباطات زیرساخت در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به آسیبهای فیزیکی وارده به بستر ارتباطی کشور در پی تحولات منطقهای و جنگ اظهار کرد: بخشی از ظرفیت ارتباطی کشور متأسفانه بر اثر قطعیها از دست رفت؛ از جمله فیبر نوری ارتباطی میان ایران و قطر که در جریان تنشها و جنگ قطع شد و حجم بالایی از ظرفیت را بهصورت موقت از مدار خارج کرد. وی افزود: همچنین یکی از خطوط فیبر میان ایران و عمان به دنبال اصابت و آسیبدیدگی ایستگاه ارتباطی کشور در جاسک از مدار عملیاتی خارج شد. علاوه بر این، آخرین لینک فیبر نوری فعال در حوزه خلیج فارس نیز در روز جمعه دچار قطعی شد. اکبری با این حال تأکید کرد که اقدامات فنی برای جبران این خسارتها بلافاصله انجام شده است. به گفته وی، ظرفیتهای از دسترفته از طریق مسیرهای جایگزین احیا شدهاند و در حال حاضر کشور از منظر ظرفیت پهنای باند بینالملل با مشکل مواجه نیست.
اکبری در تشریح وضعیت مصرف ترافیک شبکه گفت پیش از رخدادهای دیماه، رشد ترافیک بینالملل کشور بالای ۵۰ درصد بود؛ رشدی که به گفته او رکوردی بالاتر از میانگین رشد سالانه جهانی، یعنی حدود ۲۵ درصد، محسوب میشد. اما پس از رویدادهای دیماه، جنگ تحمیلی و اعمال محدودیتها، این روند متوقف شد. معاون وزیر ارتباطات تصریح کرد: در حال حاضر روند بازیابی آغاز شده و حدود ۹۰ درصد از حجم ترافیک بینالملل گذشته برقرار است. با این حال، افت ۱۰ درصدی موجود لزوما به معنای کاهش نیاز یا مصرف شبکه نیست. وی توضیح داد: بر اساس ارزیابیهای انجامشده، در دوران جنگ و همزمان با برقراری محدودیتها، بخشی از ترافیک از درگاههای رسمی خارج شد و به سمت مسیرهای غیررسمی رفت که هنوز به مسیرهای رسمی بازنگشته است. به گفته اکبری، برآوردها نشان میدهد این افت معادل حدود یک ترابیت بر ثانیه است؛ به این معنا که همین حجم از ترافیک در حال حاضر از بسترهای غیررسمی در جریان است.
مدیرعامل شرکت ارتباطات زیرساخت در تحلیل وضعیت کیفیت سرویسدهی در شبکه کشور، از وجود شکافهای فنی جدی در دو بخش موبایل و ثابت خبر داد. وی در پاسخ به پرسشها درباره وضعیت تأخیر یا Latency در شبکه موبایل اظهار کرد: در شبکه موبایل، میزان تأخیر کاربر از شبکه زیرساخت در ساعات غیرپیک، مانند ساعت ۴:۳۰صبح، حدود ۳۵ میلیثانیه است؛ اما در ساعات پیک مصرف، این رقم بهطور میانگین به ۹۵ میلیثانیه میرسد. اکبری گفت این افزایش نشان میدهد شبکه در ساعات پرترافیک با مشکل مواجه است؛ مشکلی که دلایل مختلفی دارد و از عدم سرمایهگذاری کافی اپراتورها تا نیاز به تغییر ساختار شبکه بر اساس تغییرات جمعیتی و ظرفیتی را شامل میشود.
مدیرعامل شرکت ارتباطات زیرساخت با اشاره به سیاستهای موجود، از شکلگیری یک «چرخه معیوب» در شبکه خبر داد؛ چرخهای که به گفته او حاصل تلاقی محدودیتها و ابزارهای مورد استفاده برای دور زدن آنهاست. وی گفت: به دلیل وجود محدودیتهای داخلی و سیاستهای اعمالشده، کاربران ایرانی بهاجبار به استفاده از ابزارهای VPN روی آوردهاند. این موضوع از یک سو باعث شده کیفیت سرویس بهشدت آسیب ببیند و از سوی دیگر، فرآیند سوئیچینگ یا جابهجایی بین آیپیهای مختلف، بهویژه در VPNهای رایگان، بسیار زیاد شود. اکبری افزود: مبارزه حداکثری با این ابزارها عملا غیرممکن است؛ زیرا بسیاری از این ابزارها با سرویسهای قانونی در یک آیپی مشترک قرار دارند و هرگونه محدودیت شدید روی یک آیپی میتواند به اختلال در هزاران سرویس دیگر منجر شود. به گفته وی، نتیجه این وضعیت شکلگیری چرخهای است که در آن کیفیت سرویس پایین میماند و کاربران برای بهبود وضعیت، بار دیگر به ابزارهای غیررسمی پناه میبرند؛ ابزاری که خود میتواند کیفیت و امنیت اتصال را تحت تأثیر قرار بدهد.
اکبری در تشریح وضعیت امنیت سایبری، با توصیف نقش شرکت ارتباطات زیرساخت به عنوان «کریر» و مسوولیت آن در تقسیم کار ملی، از حجم بالای رخدادهای امنیتی در شبکه کشور خبر داد. وی گفت: «ما روزانه با حجم عظیمی از رخدادهای امنیتی روبهرو هستیم. بهطور میانگین روزانه ۱۵۰ تا ۱۸۰ هزار رخداد امنیتی از خارج به داخل و بین ۲۵۰ تا ۳۰۰ هزار رخداد از داخل به داخل ثبت میشود.» وی با اشاره به وضعیت سلامت شبکه داخلی تصریح کرد: حجم بسیار بالای رخدادهای «داخل به داخل» نشان میدهد که متأسفانه شبکه ما یک «شبکه آلوده» است. به گفته اکبری، این حجم از رخدادهای داخلی غیرطبیعی است و میتواند در عرصه بینالمللی نیز مورد سوءاستفاده قراربگیرد.
اکبری درباره علت طولانی شدن بازگشت ترافیک به سطح عادی و تأخیر سهماهه برای رسیدن به ۹۰ درصد ترافیک گذشته و همچنین تأثیر عواملی مانند سامانه احراز هویت «شاهکار» و فضای استیضاح، اظهار کرد: بازگشت به وضعیت عادی، یک فرآیند مرحلهای بوده است. وی افزود: اگرچه ممکن است برخی آمارها با یکدیگر متفاوت باشند، اما دلیل اصلی تأخیر در بازگشایی کامل، اجرای سیاستهای مصوب ستاد ویژه ساماندهی و راهبری فضای مجازی دولت بوده است. به گفته اکبری، تصمیمگیریها در این سطح توسط این ستاد انجام میشود و اجرای دستورات آنها نیز زمانبر بوده است. وی همچنین درباره موضوع احراز هویت گفت: احراز هویت بهخودیخود یک رویه استاندارد و درست در بسیاری از کشورهای جهان است، اما قطعا این فرآیند و اعمال محدودیتهای مرتبط با آن، سرعت بازگشت به شرایط عادی را کاهش داده است.
مدیرعامل شرکت ارتباطات زیرساخت در پاسخ به پرسشی پیرامون ریشههای تأخیر یا پینگ بالا برای کاربران و بهویژه گیمرها و تأثیر لایههای کنترلی شبکه، به جزییات موانع ژئوپلیتیکی در آبهای منطقه اشاره کرد. وی توضیح داد: بخش اصلی ترافیک اینترنت کشور از مبدأ قاره اروپا تأمین میشود و فاصله جغرافیایی میان ایران و مراکز داده اروپا بهصورت طبیعی دستکم ۸۰ میلیثانیه زمان رفتوبرگشت یا RTT را به همراه دارد. اکبری گفت برای حل معضل گیمرها و کاهش پینگ، اتصال مستقیمی با سرورها و پلتفرمهای ابری مستقر در منطقه و از طریق کابل دریایی قطر برقرار شده بود، اما این لینک ارتباطی متأسفانه دچار قطعی فیزیکی شد. وی در تشریح موانع موجود بر سر راه ترمیم این شریان ارتباطی اظهار کرد: مالکیت این کابل در اختیار یک شرکت قطری است و به دلیل رخ دادن پارگی در حریم آبهای کویت، تعمیر آن نیازمند دریافت مجوزهای حقوقی پیچیدهای است. به گفته اکبری، از یک سو طرف مقابل اجازه اعزام شناورها و تیمهای فنی ایرانی برای عملیات ترمیم را نمیدهد و از سوی دیگر، شرکتهای بینالمللی و خارجی نیز به دلیل شرایط امنیتی و تنشهای منطقهای جرئت نزدیک شدن به آبهای پیرامونی ایران برای تعمیر کابل را ندارند. وی افزود: همزمان تلاش شده بود خط ترانزیتی جدیدی از طریق عمان برای توزیع ترافیک و جبران خسارت فعال شود، اما متأسفانه آن لینک نیز با قطعی روبهرو شد و در حال حاضر رایزنیهای فنی و دیپلماتیک فشردهای برای رفع این موانع در جریان است.
معاون وزیر ارتباطات درباره سرنوشت وعدهها پیرامون رفع فیلترینگ و موانع پیشروی آن، با صراحت از ناکارآمدی رویکردهای انسدادی انتقاد کرد. اکبری گفت: اقدامات و پیگیریها در این خصوص همواره در دستور کار وزارت ارتباطات بوده و خواهد بود، اما باید بهصورت شفاف دید که تصمیمگیری در این حوزه صرفا در اختیار یک وزارتخانه نیست و نهادهای صاحبنظر و اثرگذار متعددی در این عرصه حضور دارند. وی افزود: حتی در شرایط فعلی نیز برخی گروهها و تفکرات بهطور جدی معتقدند که نباید هیچگونه گشایشی در شبکه رخ دهد. اکبری با اشاره به پیامدهای اقتصادی و اجتماعی سیاستهای فعلی فیلترینگ خاطرنشان کرد: موضع رسمی ما این است که سیاستهای اعمالشده فعلی کارآمد نبوده و این عدم کارآمدی با قاطعیت قابل اثبات است. وی تأکید کرد: هیچکس منکر اعمال حاکمیت کشورها برای پاسداری از امنیت روانی و گروههای آسیبپذیر در فضای مجازی نیست و چنین رویهای در تمام جهان مرسوم است؛ اما این حجم از محدودسازی گسترده نهتنها هدف سیاستگذاران را محقق نکرده، بلکه تبدیل به ضد خود شده است. به گفته معاون وزیر ارتباطات، نتیجه این وضعیت چیزی جز تحمیل هزینههای سنگین اقتصادی به سبد خانوارها، فرسایش روانی کاربران و تعمیق نارضایتی اجتماعی نبوده است؛ گواه این امر نیز به گفته او، حضور همگانی آحاد مردم و مسوولان در همین پلتفرمهای محدود شده است.
مدیرعامل شرکت ارتباطات زیرساخت در پایان با تأکید بر لزوم چرخش راهبردی در سطح کلان کشور گفت: جهان با سرعت سرسامآوری در مسیر فناوریهای نوین در حال جهش است. اکبری هشدار داد: اگر تمام وقت، انرژی و دغدغه ما به این گره بخورد که کدام پلتفرم بسته بماند و کدام باز شود، از رسالت اصلی خود یعنی توسعه زیرساختهای پایهای و فناورانه کشور باز خواهیم ماند. وی در نهایت تأکید کرد: زمان آن فرارسیده است که نوع نگاه و گفتمان کشور در حوزه حکمرانی فضای مجازی به طور اساسی متحول شود.
برای عضویت در کانال رصد روز کلیک کنید
