ثروت زیر خاک، بحران روی زمین! / معادن ایران درگیر چالش‌های جدی هستند
از کمبود مواد ناریه و محدودیت دسترسی به سوخت گرفته تا ناترازی برق و گاز که باعث شده استمرار فعالیت واحدهای معدنی با چالش‌های جدی مواجه شود.
در چنین شرایطی، طرح موضوعاتی مانند هوشمندسازی معادن و بهره‌گیری از فناوری‌های پیشرفته، بدون فراهم شدن زیرساخت‌های ضروری، بیش از آنکه راهگشای مشکلات تولید باشد، فاصله میان ظرفیت‌های بالقوه و واقعیت‌های موجود در این بخش را آشکار می‌کند. مساله اساسی آن است که فناوری، هر اندازه پیشرفته، نمی‌تواند جایگزین نهاده‌های حیاتی تولید شود و بهره‌وری زمانی معنا پیدا می‌کند که بنگاه اقتصادی از حداقل امکانات لازم برای استمرار فعالیت برخوردار باشد. این درحالی است که مشکلات معدنکاران به ارتقای بهره از فناوری و هوش‌مصنوعی محدود نمی‌شود و سیاست‌هایی همچون وضع عوارض صادراتی، پیمان‌سپاری ارزی، چندنرخی بودن ارز و محدودیت‌های تجاری نیز مسیر حضور محصولات معدنی در بازارهای جهانی را دشوار کرده است.
مجموعه این موانع، در کنار پیامدهای جنگ 40روزه و تحریم، نه‌تنها هزینه فعالیت اقتصادی را افزایش داده بلکه انگیزه سرمایه‌گذاری و توسعه زنجیره‌های ارزش معدنی را نیز تحت‌تاثیر قرار داده است. به نظر می‌رسد عبور از این وضعیت، بیش از هر چیز به بازنگری در اولویت‌های سیاستگذاری، تامین پایدار زیرساخت‌های تولید، رفع موانع صادرات و ایجاد محیطی قابل پیش‌بینی برای سرمایه‌گذاری نیاز دارد؛ الزاماتی که بدون تحقق آنها، ظرفیت‌های عظیم معدنی کشور همچنان با فاصله‌ای معنادار از نقش واقعی خود در اقتصاد باقی خواهند ماند. باتوجه به اینکه ایران از ذخایر گسترده و متنوع معدنی برخوردار است و ظرفیت قابل‌توجهی برای توسعه صنایع پایین‌دستی و خلق ارزش‌افزوده دارد، ضروری است که هرچه سریع‌تر مسوولان مربوطه به چالش‌های موجود رسیدگی کنند.
در این خصوص رییس انجمن مس ایران با انتقاد از کمبود نهاده‌های اساسی تولید در بخش معدن گفت: در شرایطی که معادن با مشکلات تامین مواد ناریه، سوخت، برق و گاز دست‌وپنجه نرم می‌کنند، صحبت از بهره‌گیری از فناوری‌هایی مانند هوش‌مصنوعی بدون آماده‌سازی زیرساخت‌های تولید، نمی‌تواند به بهبود واقعی عملکرد این بخش منجر شود.
رییس کمیسیون معدن و صنایع معدنی اتاق ایران بااشاره به طرح موضوعاتی پیرامون کاربرد هوش‌مصنوعی در صنعت گفت: در شرایطی درباره هوش‌مصنوعی و فناوری‌های نوین صحبت می‌کنیم که بخش معدن هنوز با مشکلات تامین ابتدایی‌ترین نهاده‌های موردنیاز برای تولید مواجه است.
بهرام شکوری افزود: یکی از این مشکلات، تامین مواد ناریه است که در جریان جنگ نیز واحدهای معدنی از این ناحیه آسیب دیده‌اند. در حال حاضر، به گفته فعالان این بخش، شاید بیش از ۵۰درصد نیاز معادن به مواد ناریه تامین نشده باشد و بسیاری از واحدها باوجود این کمبودها، برای ادامه حیات و حفظ تولید خود تلاش می‌کنند.
رییس انجمن مس ایران بااشاره به مشکلات تامین انرژی در بخش معدن ادامه داد: کمبود سوخت، برق و گاز نیز به معضلات جدی تولید تبدیل شده‌اند. به‌اعتقاد من، در کمتر جایی از دنیا تولیدکننده‌ای را می‌توان پیدا کرد که ابتدا با مشکل تامین زیرساخت‌هایی مانند برق، گاز، سوخت و مواد ناریه مواجه باشد و بعد به‌دنبال این باشد که چگونه همین امکانات را بهینه‌تر مصرف کند.
آماده‌سازی بستر تولید
رییس انجمن مس ایران تصریح کرد: اگر امروز مدیرعامل یک شرکت بزرگ صنعتی مانند جنرال‌موتورز را هم در یکی از واحدهای معدنی کشور قرار دهیم، وقتی برق، گاز و سوخت دردسترس نباشد و این حجم از مشکلات وجود داشته باشد، نمی‌تواند آن واحد را به‌درستی اداره کند. بنابراین دسترسی به فناوری‌ها و نوآوری‌های جدید، پیش از هر چیز مستلزم آماده‌سازی بستر تولید است.
وی تاکید کرد: باید زیرساخت‌ها تکمیل و نهاده‌های مورد نیاز تولید تامین شود. انرژی نیز امروز به یکی از نهاده‌های اصلی تولید تبدیل شده است. تا زمانی که این بستر فراهم نباشد، نمی‌توان انتظار داشت فعالان معدنی از ظرفیت فناوری‌های روز دنیا به‌شکل موثر استفاده کنند.
دغدغه‌های صادرات
رییس کمیسیون معدن و صنایع معدنی اتاق ایران در بخش دیگری از سخنان خود، به موانع پیش‌روی صادرات مواد معدنی اشاره کرد و گفت: علاوه بر مشکلات تولید، فعالان این بخش برای صادرات نیز با محدودیت‌هایی مواجهند. وضع عوارض صادراتی، پیمان‌سپاری ارزی، اختلاف نرخ‌های ارز و سهمیه‌بندی ارز از جمله مسائلی است که فعالیت صادرکنندگان را دشوار می‌کند.
به‌گفته وی، سیاست‌ها در عمل می‌توانند زمینه ایجاد رانت برای واردکنندگان را فراهم کنند و در مقابل، صادرکنندگان را با مشکلات بیشتری روبه‌رو سازند. ازاین‌رو، توسعه بخش معدن علاوه بر تامین زیرساخت‌های تولید، به فراهم شدن فضای مساعد برای صادرات و فعالیت آزادانه‌تر بنگاه‌ها نیز نیاز دارد.
ارزش منابع‌طبیعی ایران
رییس انجمن مس ایران بااشاره به ظرفیت‌های معدنی کشور اظهار کرد: ایران بهشت معادن است و از نظر منابع طبیعی ظرفیت‌های قابل‌توجهی دارد. به‌گفته وی، ارزش منابع‌طبیعی ایران ازسوی وال‌استریت ۲۷تریلیون دلار ارزیابی شده و کشور از این نظر در جایگاه پنجم جهان قرار دارد. معدن نیز یکی از مهم‌ترین بخش‌های این ظرفیت طبیعی است.
او بااشاره به تنوع مواد معدنی در کشور افزود: ایران از نظر تنوع مواد معدنی ظرفیت گسترده‌ای دارد و در بخش‌های مختلف، از مس و فولاد گرفته تا روی و سایر مواد معدنی، امکان توسعه زنجیره‌های تولید و ایجاد ارزش‌افزوده وجود دارد. بنابراین نباید ظرفیت اقتصاد معدنی کشور را صرفا به یک ماده معدنی محدود کرد.
شکوری تاکید کرد: اگر اهمیت بیشتری به بخش معدن داده و فضای فعالیت برای استفاده از نوآوری‌های روز دنیا فراهم شود، این بخش می‌تواند نقش موثرتری در اقتصاد کشور ایفا کند. در کنار آن، باید شرایط جنگی پایان یابد و تحریم‌ها نیز از سر کشور برداشته شود تا امکان فعالیت و سرمایه‌گذاری با ثبات بیشتری فراهم شود.
وی خاطرنشان کرد: مردم ایران شایسته زندگی و رفاه بهتر هستند و فعالان اقتصادی نیز باید بتوانند با امید به آینده، در سال‌های پیش‌رو سرمایه‌گذاری کنند و فعالیت‌های تولیدی خود را گسترش دهند.
معدن در انتظار عبور از موانع تولید
آنچه امروز بخش معدن ایران را با چالش مواجه کرده، صرفا کمبود سرمایه یا عقب‌ماندگی فناورانه نیست بلکه مجموعه‌ای از نارسایی‌های زیرساختی و محدودیت‌های سیاستی است که امکان بهره‌برداری موثر از ظرفیت‌های معدنی کشور را کاهش داده است. در شرایطی که تامین پایدار برق، گاز، سوخت و مواد ناریه برای بسیاری از واحدهای معدنی به دغدغه‌ای روزمره تبدیل شده، انتظار جهش بهره‌وری از مسیر هوشمندسازی و استفاده از فناوری‌های نوین، بدون رفع موانع اولیه تولید، چندان واقع‌بینانه به نظر نمی‌رسد.
البته این واقعیت به‌معنای کم‌اهمیت بودن فناوری و نوآوری نیست. هوش‌مصنوعی، اتوماسیون و ابزارهای نوین مدیریت تولید می‌توانند نقش تعیین‌کننده‌ای در کاهش هزینه‌ها، افزایش بهره‌وری و ارتقای رقابت‌پذیری معادن داشته باشند اما اثربخشی این ابزارها به وجود زیرساخت‌های قابل‌اتکا وابسته است. به بیان دیگر، توسعه فناوری و تامین نهاده‌های تولید نباید دو اولویت متعارض تلقی شوند بلکه لازم است در چارچوب برنامه‌ای منسجم و همزمان دنبال شوند.
ازسوی‌دیگر، مشکلات بخش معدن با خروج محصول از واحد تولیدی پایان نمی‌یابد. عوارض صادراتی، تعهدات ارزی، اختلاف نرخ ارز و محدودیت‌های تجاری، فشار مضاعفی بر فعالان این حوزه وارد کرده و امکان برنامه‌ریزی بلندمدت را دشوار ساخته است. تداوم چنین شرایطی می‌تواند انگیزه سرمایه‌گذاری، توسعه ظرفیت‌های تولید و حضور پایدار در بازارهای بین‌المللی را تضعیف کند.
در نهایت، برخورداری ایران از ذخایر متنوع و ارزشمند معدنی، به‌تنهایی تضمین‌کننده توسعه اقتصادی نیست. تبدیل این ثروت طبیعی به تولید پایدار، اشتغال و ارزش‌افزوده، مستلزم اصلاح سیاست‌های اقتصادی، تامین زیرساخت‌ها، تسهیل صادرات و ایجاد ثبات در محیط کسب‌وکار است.
