آنطور که باشگاه خبرنگاران جوان گزارش داده، فرزانه انصاری، رئیس سازمان ملی استاندارد ایران، در نشست خبری درباره نظارت سازمان ملی استاندارد بر کیفیت سوخت توضیح داد: «طبق قانون هوای پاک، یکی از وظایف سازمان ملی استاندارد نمونه‌برداری از سوخت است و همکاران سازمان به صورت مستمر از پالایشگاه‌ها، انبارهای نفت و جایگاه‌های عرضه سوخت نمونه‌برداری می‌کنند. نمونه‌های برداشت‌شده برای انجام آزمون‌های لازم مورد بررسی قرار می‌گیرند و نتایج نیز برای تصمیم‌گیری به دستگاه‌های ذی‌ربط ارائه می‌شود. بر اساس نمونه‌برداری‌ها و آزمون‌های انجام‌شده، سوخت عرضه‌شده از نظر استانداردهای مورد بررسی، مشکلی نداشته است.»
وی در مورد کیفیت بنزین توضیح داد: «در شرایط فعلی، گزارش‌های مربوط به نتایج نمونه‌برداری‌ها به صورت محرمانه به دستگاه‌های بالادستی ارائه می‌شود و تلاش اصلی کشور این است که با متعادل‌سازی، ترکیب و اختلاط فرآورده‌ها، بنزین در سطح قابل قبول عرضه شود تا مشکلی برای مصرف‌کنندگان و محیط زیست ایجاد نکند.»
او در مورد قابل قبول بودن کیفیت بنزین گفت: «گزارش این موضوع به صورت محرمانه به دستگاه‌های بالادستی ارائه شده است.»
همان‌طور که از این اظهارات پیداست، آمار کیفیت بنزین در کشور جنبه‌ای محرمانه پیدا کرده و در کنار انبوه دیگری از آمارهای محرمانه قرار گرفته است. باید پرسید دلیل این موضوع چیست و مشاهدات مردم در مورد کیفیت بنزین چه واقعیتی را در مورد کیفیت آن نشان می‌دهد؟
قانون هوای پاک و محدودشدن الزام توزیع بنزین یورو4
پیش از ورود به هر بحثی باید گفت طبق قانون هوای پاک یکی از وظایف سازمان ملی استاندارد نمونه‌برداری از سوخت است. البته با مراجعه به همین قانون می‌توان به واقعیت‌هایی در مورد کیفیت بنزین پی برد.
کرامت ویس کرمی، مدیرعامل شرکت ملی پخش فرآورده‌های نفتی ایران، روز دوشنبه ۱۴ آبان سال ۱۴۰۳، در نشستی خبری با اشاره به ظرفیت ۷۰ درصدی تولید بنزین یورو4 در کشور عنوان کرد که «مطابق ماده دو آیین‌نامه اجرایی قانون هوای پاک مصوب هیئت وزیران، اگر توزیع بنزین در کشور روزانه از ۸۵ میلیون لیتر فراتر برود، وزارت نفت الزامی به توزیع بنزین یورو4 در کشور ندارد.»
او همچنین اعلام کرد: «مصرف به ۱۲۴ میلیون لیتر در روز رسیده و از این رو، الزامی به توزیع بنزین یورو4 وجود ندارد. بنزین توزیع‌شده در کشور اکتان پایین‌تری نسبت به استاندارد یورو4 دارد و تنها در برخی کلان‌شهرها کیفیت بنزین منطبق با استاندارد یورو4 است. این اقدام در راستای افزایش تولید بنزین صورت گرفته است.»
این اظهارات مربوط به سال ۱۴۰۳ است و اکنون مصرف بنزین به بیش از ۱۳۰ میلیون لیتر در روز نیز رسیده است. این بدان معناست که با توجه به عبور مصرف روزانه از ۸۵ میلیون لیتر، الزام مربوط به توزیع بنزین مطابق استاندارد یورو4 عملا شامل کل کشور نمی‌شود.
مساله آن‌جایی نگران‌کننده‌تر می‌شود که بدانیم از سال ۱۳۹۷ مصرف روزانه بنزین بیش از ۸۵ میلیون لیتر در روز بوده است و این یعنی از همان سال الزامی به رعایت حداقلی‌ترین استانداردها وجود نداشته است. آیین‌نامه اجرایی قانون هوای پاک در آبان‌ماه ۱۳۹۷ به تصویب رسید و بررسی آمار مصرف بنزین نشان می‌دهد که مصرف این فرآورده از همان سال از سقف ۸۵ میلیون لیتر در روز عبور کرده است.
بر اساس اطلاعات منتشرشده در درگاه آماری شرکت ملی پالایش و پخش فرآورده‌های نفتی، میانگین مصرف روزانه بنزین در سال ۱۳۹۷ به ۸۹.۱ میلیون لیتر رسیده بود. لازم به ذکر است که آمار مصرف بنزین از سال ۱۳۹۷ به بعد در درگاه آماری این شرکت منتشر نشده است.
با این حال، مطابق گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس، مصرف روزانه بنزین در سال ۱۳۹۸ حدود ۹۷ میلیون لیتر بوده است. همچنین جلیل سالاری، مدیرعامل پیشین شرکت ملی پالایش و پخش، در حاشیه آیین امضای تفاهم‌نامه سه‌جانبه تجهیز ۴۰۰ جایگاه سی‌ان‌جی در شهریور ۱۴۰۲ اعلام کرده بود که مصرف بنزین در این سال به ۱۱۶ میلیون لیتر در روز رسیده است.
حال نیز مطابق اظهارات یاسر میرزایی، معاون سازمان بهینه‌سازی و مدیریت راهبردی انرژی، در مردادماه امسال، مصرف روزانه بنزین به حدود ۱۳۵ میلیون لیتر رسیده است.
به این ترتیب، آمارهای موجود نشان می‌دهد مصرف بنزین از سال ۱۳۹۷ تاکنون همواره بالاتر از سقف ۸۵ میلیون لیتر در روز قرار داشته است. این همان سقفی است که عبور از آن، مطابق اظهارات مدیرعامل شرکت ملی پخش فرآورده‌های نفتی، وزارت نفت را از الزام توزیع بنزین یورو4 خارج می‌کند.
ترکیب بنزین با فرآورده‌های پتروشیمی برای افزایش کمیت
موضوع اختلاط و ترکیب بنزین با برخی فرآورده‌ها و مواد پتروشیمی با هدف افزایش حجم و جبران کمبود عرضه، در دوره پس از جنگ و هم‌زمان با کاهش واردات فرآورده‌های نفتی، تشدید شده است. محدودیت‌های وارداتی، کاهش دسترسی به منابع تامین و فشار برای حفظ سطح عرضه سوخت، زمینه را برای استفاده بیشتر از روش‌هایی مانند ترکیب بنزین با مواد کم‌کیفیت‌تر یا فرآورده‌های پتروشیمی فراهم کرده است.
این اقدام پیش از این نیز انجام می‌شد و با توجه به روند رو به رشد مصرف و سیاست‌گذاری‌های نادرست در زمینه سوخت، همواره یکی از سیاست‌های دولت‌ها برای جبران ناترازی بنزین افزایش کمیت آن با ترکیب با فرآورده‌های پتروشیمی بوده است. این اقدام گرچه ممکن است در کوتاه‌مدت به افزایش کمی حجم بنزین و پوشش بخشی از کسری عرضه منجر شود، اما می‌تواند پیامدهایی مانند افت کیفیت سوخت، افزایش آلایندگی، آسیب به موتور و تجهیزات خودروها و ایجاد مشکلات زیست‌محیطی و اقتصادی به همراه داشته باشد.
کیفیت بنزین تاثیر مستقیمی بر نحوه احتراق موتور دارد. وقتی سوخت کیفیت مناسبی نداشته باشد، احتراق به شکل مطلوب انجام نمی‌شود و موتور ممکن است برای رسیدن به توان مورد نیاز، سوخت بیشتری مصرف کند. از سوی دیگر، استفاده مداوم از سوخت نامناسب می‌تواند باعث ایجاد رسوب و آلودگی شود و عملکرد سیستم سوخت‌رسانی را تحت تاثیر قرار دهد. در برخی شرایط نیز سنسور اکسیژن خودرو و موتورسیکلت می‌توانند آسیب ببیند و عملکرد صحیح سیستم کنترل سوخت و آلایندگی با مشکل مواجه شود.
جالب اینجاست که با وجود تاثیر این وضعیت بر تشدید آلودگی، مجوز کاهش کیفیت بنزین توسط قانون هوای پاک صادر شده است و اکنون آمار کیفیت بنزین نیز محرمانه دانسته می‌شود. این در حالی است که مردم متوجه کاهش کیفیت این فرآورده نفتی هستند. کاهش کیفیت بنزین یکی از عواملی است که به افزایش مصرف سوخت، استهلاک بیشتر قطعات و در نهایت افزایش هزینه تعمیر و نگهداری خودرو و موتورسیکلت منجر شده است و بسیاری از مردم به خوبی متوجه این پیامدها هستند.
در چنین شرایطی باید پرسید زمانی که مردم پیامدهای کاهش کیفیت بنزین را به وضوح لمس می‌کنند و درگیر آن هستند، چرا آمار کارشناسیشده این موضوع باید محرمانه باشد؟ حتی اگر به واسطه محدودیت‌های ایجادشده در زمینه واردات، اجبار به تشدید ترکیب بنزین با فرآورده‌های پتروشیمی به وجود آمده باشد، همچنان می‌توان در چنین شرایطی بر کیفیت بنزین نظارت کرد و اجازه نداد کیفیت بیش از پیش کاهش یابد. الزاما ترکیب بنزین با برخی از فرآورده‌های پتروشیمی به کاهش چشم‌گیر کیفیت سوخت نمی‌انجامد و برخی فرآورده‌های پتروشیمی در صورت انتخاب اختلاط بر اساس مشخصات فنی و استانداردهای مربوطه، می‌توانند در تنظیم مشخصات سوخت و افزایش عدد اکتان مورد استفاده قرار گیرند.
از این رو، آن‌چه مشاهده می‌کنیم مساله نحوه ترکیب بنزین با دیگر فرآورده‌ها و استاندارد سوختی است که در اختیار مردم قرار می‌گیرد. با کاهش کیفیت، ممکن است مصرف بنزین نیز بالا رود و در چنین شرایطی نه‌تنها اهداف سیاستگذار عملی نمی‌شود، بلکه مردم باید پیامدهای آن را بپردازند.
