گردشگری؛ قربانی خاموش جنگ
گردشگری در ایران به یکی از قربانیان فراموششده اقتصاد پساجنگ تبدیل شده؛ صنعتی که خود زیر فشار رکود، نااطمینانی و کاهش تقاضا قرار گرفته و اکنون برای بقا میجنگد.
گردشگری تنها به سفر و تفریح محدود نمیشود. این صنعت زنجیرهای گسترده از هتلها، آژانسهای مسافرتی، حملونقل، صنایعدستی، رستورانها، مراکز درمانی، خدمات شهری و هزاران کسبوکار کوچک و متوسط را در بر میگیرد. به همین دلیل در بسیاری از کشورها، پس از پایان بحرانها، دولتها از گردشگری بهعنوان موتور محرک بازسازی اقتصادی استفاده میکنند زیرا این بخش در مقایسه با صنایع بزرگ، نیاز کمتری به سرمایهگذاری سنگین داشته و ظرفیت بالایی برای ایجاد اشتغال و جذب ارز دارد.
در ایران اما صنعت گردشگری نهتنها نتوانسته نقش خود را در فرآیند احیای اقتصادی ایفا کند بلکه خود به یکی از بخشهای آسیبدیده اقتصاد تبدیل شده است. نخستین نشانههای این وضعیت را میتوان در کاهش رزروها، لغو تورها، افت فعالیت مراکز اقامتی و رکود بیسابقه دفاتر خدمات مسافرتی مشاهده کرد. آنچه امروز در بازار گردشگری دیده میشود را نمیتوان فقط یک افت مقطعی تقاضا دانست بلکه نشانههای ورود این صنعت به مرحلهای از رکود عمیق است که میتواند آثار آن سالها باقی بماند.
صنعت گردشگری ایران در وضعیت رکود عمیق
صنعت گردشگری ایران که در سالهای گذشته تحتتاثیر مجموعهای از عوامل ازجمله نوسانات اقتصادی، کاهش قدرت خرید خانوارها، افت سرمایهگذاری، محدودیتهای بینالمللی و بیثباتی فضای کسبوکار قرار داشت، در ماههای اخیر با فشارهای مضاعفی مواجه شده است. فعالان این حوزه معتقدند گردشگری که بهطور سنتی از بخشهای پیشران اقتصاد خدمات محسوب میشود و ظرفیت بالایی برای اشتغالزایی و جذب سرمایه دارد، اکنون وارد دورهای از رکود شده که آثار آن در بخشهای مختلف از جمله آژانسهای مسافرتی، مراکز اقامتی، حملونقل گردشگری و خدمات وابسته قابل مشاهده است. در شرایطی که بخشی از امید صنعت به احیای گردشگری ورودی و افزایش سفرهای داخلی گره خورده بود، تحولات ماههای اخیر و تداوم مشکلات اقتصادی موجب شده این چشمانداز نیز با ابهام بیشتری همراه شود.
کاهش تقاضا برای سفر، افت حضور گردشگران خارجی و توقف یا کند شدن پروژههای سرمایهگذاری، نگرانیهایی را درباره آینده این صنعت ایجاد کرده است؛ صنعتی که احیای آن معمولا زمانبر بوده و بازگشت ظرفیتهای از دسترفته آن بهسادگی امکانپذیر نیست. در همین زمینه محسن امامی، مدیرعامل انجمن متخصصان گردشگری با اشاره به شرایط فعلی این صنعت، از تعمیق رکود و کاهش محسوس فعالیتهای گردشگری در کشور سخن میگوید و معتقد است مجموعهای از عوامل اقتصادی و شرایط کلی کشور، چشمانداز کوتاهمدت این حوزه را با چالشهای جدی مواجه کرده است. مدیرعامل انجمن متخصصان گردشگری، در گفتوگو با خبرنگار «جهانصنعت» درباره وضعیت صنعت گردشگری کشور در ماههای اخیر اظهار کرد: وضعیت گردشگری حتی پیش از جنگ نیز شرایط مطلوبی نداشت اما اکنون شرایط بهمراتب دشوارتر شده و میتوان گفت بخش عمدهای از کسبوکارهای گردشگری عملا تعطیل شدهاند و فعالیت قابلتوجهی در این حوزه انجام نمیشود.
افت گردشگری ورودی و رکود در گردشگری سلامت
کاهش سفرهای داخلی و افت تقاضا برای اقامت
مدیرعامل انجمن متخصصان گردشگری با اشاره به وضعیت سایر بخشهای گردشگری تصریح کرد: فعالیت سایر حوزهها نیز تقریبا متوقف شده و در بخش گردشگری تفریحی عملا ورود گردشگر وجود ندارد. وی درباره وضعیت گردشگری داخلی نیز گفت: بهدلیل شرایط اقتصادی نامناسب، نگرانیهای ناشی از جنگ و همچنین تورم، مردم کمتر سفر میکنند. حتی در صورت ضرورت، سفرها کوتاهمدت شده و مراجعه به مراکز اقامتی نیز کاهش یافته است یا افراد بهسمت اقامتگاههای ارزانتر میروند. امامی اضافه کرد: در برخی مناطق از جمله جنوب کشور نیز عملا فصل گردشگری از دست رفته و اکنون فعالیتها تقریبا متوقف شده است.
خروج نیروی انسانی و توقف سرمایهگذاری
مدیرعامل انجمن متخصصان گردشگری در پاسخ به پرسشی درباره پیامدهای بلندمدت وضعیت کنونی برای صنعت گردشگری کشور اظهار کرد: به نظر من در صورت تداوم روند کنونی صنعت گردشگری ایران تا مدت طولانی به شرایط عادی بازنخواهد گشت.
او ادامه داد: بخشی از نیروهای شاغل در صنعت، ازجمله کارکنان خدمات گردشگری و هتلها در حال تغییر شغل هستند؛ البته اگر بتوانند فرصت شغلی دیگری پیدا کنند. بخشی دیگر نیز در صورت امکان از کشور خارج خواهند شد.
امامی تاکید کرد: مساله مهم دیگر توقف سرمایهگذاری در این حوزه است. حتی سرمایهگذاریهایی که بهصورت محدود آغاز شده بود، اکنون متوقف شده و پروژههای نیمهتمام بسیاری باقی ماندهاند که با شرایط فعلی بعید است به مرحله تکمیل برسند.
وی افزود: بهنظر میرسد صنعت گردشگری ایران وارد دورهای از رکود عمیق شده و مشخص نیست چه زمانی از این وضعیت خارج شود. در شرایط فعلی نیز چشمانداز روشنی برای آن دیده نمیشود.
دولت باید حمایت کند اما توان مالی آن محل تردید است
مدیرعامل انجمن متخصصان گردشگری در پاسخ به پرسشی درباره راهکارهای حمایتی دولت، از جمله بخشودگی مالیاتی، کاهش حق بیمه یا پرداخت تسهیلات گفت: همه این اقدامات جزء سیاستهایی است که باید اجرا شود اما در عمل انجام نمیشود زیرا هم دولت و هم بخش گردشگری توان تامین این منابع را ندارند.
وی توضیح داد: در مقطعی برخی توقفها در دریافت مالیات اعمال شد اما اکنون دوباره روند وصول مالیات به حالت قبل بازگشته است. در حوزه تامین اجتماعی نیز مشکلات متعددی وجود دارد.
ضرورت حل مسائل کلان کشور
امامی در پایان اظهار کرد: اگر دولت و حاکمیت قصد حمایت از این بخش را دارند، باید مسائل و مشکلات را بهصورت ریشهای حل کنند و موانع موجود را از میان بردارند.
وی گفت: باید شرایطی ایجاد شود که ثبات به کشور بازگردد. البته این مساله تنها به گردشگری محدود نیست و همه بخشها آسیب دیدهاند.
مدیرعامل انجمن متخصصان گردشگری در پایان تاکید کرد: راهحل، اتخاذ تصمیمات اساسی برای مجموعه مسائلی است که کشور با آن درگیر است و بعید میدانم اقدامات مقطعی بتواند اثر قابلتوجهی داشته باشد.
صنعتی که میتواند پیشران خروج از رکود باشد
شاید مهمترین نکتهای که از وضعیت کنونی گردشگری ایران میتوان دریافت، این باشد که این صنعت بیش از آنکه صرفا یک بخش خدماتی باشد، شاخصی از میزان اعتماد، ثبات و پویایی در اقتصاد کشور است. به همین دلیل رکود امروز گردشگری تنها به معنای کاهش سفر یا افت درآمد هتلها و آژانسها نیست بلکه نشانهای از تضعیف یکی از ظرفیتهایی است که میتوانست در دوران بازسازی اقتصادی نقشآفرین باشد.
در تجربه بسیاری از کشورها گردشگری پس از بحران به یکی از نخستین بخشهایی تبدیل شده که زمینه بازگشت رونق اقتصادی را فراهم کرده است. علت نیز روشن است؛ این صنعت بدون نیاز به سرمایهگذاریهای سنگین و زمانبر میتواند زنجیرهای از فعالیتهای اقتصادی را بهحرکت درآورد، فرصتهای شغلی گسترده ایجاد کند، درآمد ارزی بههمراه داشته باشد و به توزیع متوازنتر منافع اقتصادی در مناطق مختلف کشور کمک کند. درواقع گردشگری یکی از معدود بخشهایی است که آثار آن تنها در یک صنعت محدود نمیماند و دهها فعالیت اقتصادی دیگر را نیز تحتتاثیر قرار میدهد. با این حال آنچه امروز در ایران مشاهده میشود، قرار گرفتن این ظرفیت بالقوه در حاشیه سیاستگذاریهای اقتصادی است. در شرایطی که اقتصاد کشور بیش از هر زمان دیگری به موتورهای اشتغالزا و درآمدآفرین نیاز دارد، گردشگری نه در جایگاه یک فرصت راهبردی بلکه در موقعیت بخشی آسیبدیده و نیازمند حمایت قرار گرفته است.
این وضعیت خطر دیگری را نیز بههمراه دارد؛ اینکه در سایه تداوم رکود نهتنها درآمدها کاهش یابد بلکه زیرساختها، سرمایهگذاریها و مهمتر از همه سرمایه انسانی این صنعت نیز بهتدریج فرسوده شود. نکته مهم آن است که بازسازی اقتصادی صرفا بهمعنای جبران خسارتهای مالی یا احیای پروژههای عمرانی نیست. بازسازی واقعی زمانی اتفاق میافتد که اقتصاد بتواند دوباره فرصت خلق کند، سرمایه جذب کند و چشماندازی از رشد را پیشروی فعالان اقتصادی قرار دهد. گردشگری ازجمله بخشهایی است که توان ایفای چنین نقشی را دارد اما تحقق این ظرفیت مستلزم بازگشت ثبات، کاهش نااطمینانی و نگاه راهبردی به این صنعت است. امروز گردشگری میتواند یکی از پیشرانهای بازسازی اقتصاد ایران باشد اما واقعیت آن است که خود به یکی از قربانیان اقتصاد پساجنگ تبدیل شده است. اگر این روند ادامه پیدا کند، کشور نهتنها یک صنعت بلکه یکی از مهمترین ابزارهای خود برای بازگشت به رشد و رونق اقتصادی را از دست خواهد داد؛ ابزاری که احیای آن در آینده بسیار پرهزینهتر از حفظ آن در شرایط کنونی خواهد بود.
