به گزارش رصد روز، انتشار آمار استفاده ۲۴درصدی کودکان و نوجوانان ۵ تا ۱۶ساله ایرانی از فیلترشکن، مسالهای است که نمیتوان آن را به ناآگاهی خانوادهها، بیاحتیاطی والدین یا کنجکاوی کودکان نسبت داد. وقتی بخش قابلتوجهی از فضای عمومی ارتباطات، سرگرمی، آموزش و تعاملات اجتماعی در بستر شبکههای اجتماعی و پلتفرمهای آنلاین شکل گرفته، محدودکردن دسترسی به این فضاها عملا گروه بزرگی از کاربران، ازجمله کودکان و نوجوانان را بهسمت ابزارهای دورزدن محدودیتها سوق میدهد. براساس آماری که بهنقل از مدیرکل ساماندهی حکمرانی فرهنگی مرکز ملی فضای مجازی منتشر شده، ۲۴درصد کودکان و نوجوانان ۵ تا ۱۶ساله کشور از فیلترشکن استفاده میکنند.
همچنین اکثریت مطلق این گروه سنی به فضای مجازی دسترسی دارند. برخی از طریق تلفن همراه شخصی و بعضی دیگر با استفاده از تجهیزات والدین. این آمار بهتنهایی برای به صدا درآمدن زنگ خطر کافی است اما مساله مهمتر، چرایی شکلگیری چنین وضعیتی است. کودکان و نوجوانان در جامعه امروز نمیتوانند بهسادگی از فضای مجازی جدا بمانند. شبکههای اجتماعی، پیامرسانها، پلتفرمهای ویدئویی و بازیهای آنلاین، بخش مهمی از مناسبات اجتماعی و حتی فرآیند یادگیری و سرگرمی نسل جدید را تشکیل میدهند. در چنین فضایی، وقتی دسترسی به برخی از پرکاربردترین پلتفرمها محدود میشود، طبیعی است که کاربران برای حضور در آنها به ابزارهای عبور از محدودیت روی بیاورند. کودک نیز در این میان از قواعد حاکم بر محیط دیجیتال مستثنا نیست. او میخواهد با دوستانش ارتباط داشته باشد، محتوای مورد علاقهاش را دنبال کند و از امکاناتی استفاده کند که همسالانش به آن دسترسی دارند بنابراین نمیتوان از یکسو بخشهایی از فضای مجازی را از دسترس خارج کرد و از سوی دیگر انتظار داشت کودکان برای ورود به همان فضاها به سراغ فیلترشکن نروند.
نکته مهم این است که سیاستگذار نمیتواند در ایجاد محدودیت نقش داشته باشد اما در مواجهه با پیامدهای قابلپیشبینی آن، مسوولیت را به خانوادهها واگذار کند. وقتی دسترسی به پلتفرمهای پرمخاطب محدود میشود، استفاده از فیلترشکن به یکی از راههای معمول حضور در این شبکهها تبدیل خواهد شد. این اتفاق نه عجیب است و نه غیرقابل پیشبینی. فیلترشکنها، برخلاف تصور رایج، ابزارهایی خنثی برای باز کردن یک سایت یا شبکه اجتماعی نیستند. کاربران در انتخاب این ابزارها، معمولا با معیارهایی مانند امنیت، اعتبار توسعهدهنده، نحوه جمعآوری دادهها، سیاست حفظ حریم خصوصی و میزان حفاظت از اطلاعات آشنایی کافی ندارند. این موضوع درباره کودکان بهمراتب جدیتر است؛ کودک ممکن است بدون شناخت ماهیت ابزار، با یک جستوجوی ساده یا توصیه دوستانش، نرمافزاری را نصب کند که درباره امنیت آن هیچ اطلاعاتی ندارد. در چنین شرایطی احتمال مواجهه با نسخههای جعلی، بدافزارها، تبلیغات مخرب، دسترسیهای غیرضروری به اطلاعات دستگاه و سوءاستفاده از دادههای شخصی افزایش پیدا میکند بنابراین وقتی سیاست محدودسازی به گسترش استفاده از ابزارهای واسطه منجر میشود، باید درباره مسوولیت نهادهایی که این سیاستها را طراحی و اجرا میکنند نیز سوال کرد.
نکته قابلتامل در اظهارات مسوولان مرکز ملی فضای مجازی، تاکید بر پایینبودن سطح نگرانی والدین ایرانی نسبت به مخاطرات فضای مجازی است البته افزایش آگاهی خانوادهها و آموزش والدین موضوعی ضروری است اما آیا تمام مساله را باید در سطح آگاهی خانوادهها جستوجو کرد؟ آیا میتوان از والدین انتظار داشت در شرایطی که بخش مهمی از ارتباطات اجتماعی و سرگرمی فرزندانشان در فضای مجازی جریان دارد، بهتنهایی مسوولیت مدیریت تمام مخاطرات این فضا را برعهده بگیرند؟ خانوادهها نه امکان نظارت دائمی بر تمام فعالیتهای آنلاین فرزندانشان را دارند و نه لزوما از دانش فنی کافی برای تشخیص ابزارهای ناامن، بررسی مجوزهای دسترسی برنامهها و شناسایی تهدیدات دیجیتال برخوردارند بهویژه آنکه بسیاری از والدین خود نیز برای استفاده از شبکههای اجتماعی و پیامرسانها از فیلترشکن استفاده میکنند. در چنین وضعیتی، کودک از همان محیط خانوادگی با این ابزار آشنا میشود و استفاده از آن برایش به رفتاری عادی تبدیل میشود بنابراین تقلیل مساله به کمتوجهی والدین، نوعی سادهسازی صورت مساله است. خانوادهها مسوولیت تربیت و مراقبت از فرزندان را دارند اما این مسوولیت نباید بهانهای برای نادیدهگرفتن سهم سیاستگذار در شکلگیری شرایط موجود باشد.
موضوع زمانی جدیتر میشود که بدانیم کشور از نظر سیاستگذاری در حوزه صیانت از کودکان و نوجوانان در فضای مجازی، فاقد سند و مصوبه نیست. سند صیانت از کودکان و نوجوانان در فضای مجازی در سال۱۴۰۰ در شورای عالی فضای مجازی به تصویب رسیده و به گفته مسوولان، برنامه جامع سواد فضای مجازی نیز ابلاغ شده است. با این حال پرسش اساسی این است که خروجی ملموس این اسناد برای کودکی که امروز با فیلترشکن وارد شبکههای اجتماعی میشود، چیست؟ چنددرصد از کودکان به ابزارهای ایمن و متناسب با سن خود دسترسی دارند؟ چه سازوکاری برای جلوگیری از مواجهه آنها با محتوای نامناسب، ارتباطات پرخطر و سوءاستفاده آنلاین وجود دارد؟ چه نهادی مسوول نظارت بر اجرای واقعی این برنامههاست و درصورت اجرانشدن تکالیف، چه کسی باید پاسخگو باشد؟ تصویب سند و ابلاغ برنامه، بهخودیخود هیچ کودکی را در برابر آسیبهای فضای مجازی محافظت نمیکند. آنچه اهمیت دارد، اجرای سیاستها، تخصیص منابع، ایجاد زیرساختهای لازم و ارزیابی مستمر نتایج است. اگر پس از گذشت چند سال از تصویب سند صیانت، همچنان بخش قابلتوجهی از کودکان برای دسترسی به پلتفرمهای مورد استفاده خود به فیلترشکن متوسل میشوند، باید درباره میزان اثربخشی این سیاستها بازنگری جدی صورت بگیرد.
حضور کودکان و نوجوانان در فضای مجازی نه یک انتخاب مقطعی و نه پدیدهای قابل حذف با توصیه و هشدار است. نسل جدید در محیطی رشد میکند که بخش مهمی از آموزش، ارتباطات، سرگرمی و حتی شکلگیری هویت اجتماعی آن به فناوریهای دیجیتال وابسته شده است. سیاست درست باید بر مدیریت هوشمندانه این حضور متمرکز باشد، نه بر نادیدهگرفتن واقعیتها یا واگذاری تمام مسوولیتها به خانوادهها. نمیتوان شبکههای اجتماعی را به بخش جداییناپذیر زندگی امروز تبدیلشده دانست اما برای دسترسی به آنها محدودیتهایی ایجاد کرد که کاربران را به سمت ابزارهای غیرشفاف و بعضا ناامن سوق میدهد و سپس از پیامدهای این وضعیت ابراز نگرانی کرد. این تناقض در سیاستگذاری، بیش از همه میتواند به گروههایی آسیب بزند که توانایی کمتری برای تشخیص خطرات دارند.
کودکی که هنوز شناخت کافی از حریم خصوصی، امنیت اطلاعات، فریبهای آنلاین و سازوکارهای سوءاستفاده در فضای مجازی ندارد، طبیعتا نمیتواند مسوولیت انتخاب ابزارهای امن و مدیریت تمام پیامدهای حضور آنلاین خود را برعهده بگیرد. سیاستگذار باید به این پرسش پاسخ دهد که چرا بهجای فراهم کردن دسترسی امن، شفاف و متناسب با سن کودکان، شرایطی ایجاد شده که استفاده از ابزارهای دور زدن محدودیتها به بخشی از تجربه دیجیتال آنها تبدیل شود. فیلترشکن به بخشی جداییناپذیر از زندگی دیجیتال تبدیل شده که حتی کودکان و نوجوانان نیز برای دسترسی به فضای مجازی ناچار به استفاده از آن هستند بنابراین کودکان نیز قربانی سیاستی شدهاند که بدون درنظرگرفتن پیامدهای اجرایی و اجتماعی آن، محدودیت را جایگزین مدیریت و فیلترینگ را جایگزین حفاظت کرده است. سیاستگذار با ایجاد شرایطی استفاده از فیلترشکن را به یک ضرورت عمومی تبدیل و خود زمینه مواجهه بیواسطه کودکان با مخاطرات این ابزارها را فراهم کرده است؛ تناقضی که بیش از هرچیز، ناکارآمدی رویکرد حاکم به مدیریت فضای مجازی را آشکار میکند.
برای عضویت در کانال رصد روز کلیک کنید