اگر جنگ و تحریم به دریای خزر کشیده شود…

عشق‌آباد طی شش ماه گذشته بی‌طرفی دائمی خود را از یک اصل حقوقی، به ابزاری برای مدیریت ریسک ژئوپلیتیکی تبدیل کرده است؛ چرا که بیش از هر چیز نگران است که جنگ ایران یا حتی جنگ اوکراین به دریای خزر کشیده شود.

بی‌طرفی به‌عنوان استراتژی بقا

جورجیو کافیرو در نشنال اینترست نوشت: ترکمنستان تنها کشور آسیای مرکزی است که با ایران مرز زمینی دارد و همین همسایگی باعث شده تا روابط دو کشور همواره بر پایه عمل‌گرایی شکل بگیرد. همکاری در حوزه انرژی، تجارت، حمل‌ونقل، زیرساخت، مدیریت آب و بازرگانی برای عشق‌آباد اهمیت بیشتری از هم‌پیمانی امنیتی داشته است.

حتی اختلافات گازی دهه‌های ۲۰۰۰ و ۲۰۱۰ نیز نتوانست این رابطه را به‌طور جدی تخریب کند. ایران نیز در مقابل، اصل بی‌طرفی دائمی ترکمنستان را پذیرفته و اجازه داده تا روابط اقتصادی، ستون اصلی مناسبات دو کشور باقی بماند.

در جریان جنگ اخیر، عشق‌آباد همین رویکرد را حفظ کرد. دولت ترکمنستان ضمن حفظ ارتباط با تهران، از اتخاذ مواضعی که نشانه همسویی با ایران تلقی شود پرهیز کرد و هم‌زمان روابط خود با آمریکا و اسرائیل را نیز تخریب نکرد.

نماد این سیاست، پیام تبریک قربانقلی بردی‌محمداف به رهبر جدید ایران بود؛ اقدامی که نشان داد عشق‌آباد همچنان آماده تعامل با رهبری ایران است، حتی در اوج جنگ.

در کنار آن، ترکمنستان کمک‌های بشردوستانه‌ای نیز به ایران ارسال کرد؛ اقدامی که بدون ایجاد تنش جدی با دولت ترامپ انجام شد. به گفته بروس پن یر، پژوهشگر مسائل آسیای مرکزی، روابط تهران و عشق‌آباد طی شش ماه گذشته آسیب جدی ندیده، زیرا مقام‌های ترکمنستان اساسا تلاش کرده‌اند تا درها را به روی هیچ طرفی نبندند.

مبادله کالا با گاز میان ایران و ترکمنستان

این بی‌طرفی فقط یک انتخاب دیپلماتیک نیست، بلکه ریشه اقتصادی دارد. ترکمنستان مانند سایر کشورهای آسیای مرکزی سیاست خارجی چندجانبه را دنبال می‌کند؛ سیاستی که هدفش توسعه کریدورهای حمل‌ونقل شمال جنوب و شرق غرب است.

برای کشورهای محصور در خشکی منطقه، ایران کوتاه‌ترین مسیر دسترسی به خلیج فارس و بازارهای جهانی محسوب می‌شود. حتی تحریم‌های غرب علیه تهران نیز نتوانسته اهمیت این مسیر را از بین ببرد.

با این حال، جنگ هزینه‌های جدیدی را ایجاد کرده است. به گفته جمشید چوکسی، استاد دانشگاه ایندیانا، ترکمنستان برای تأمین مواد غذایی، مصالح ساختمانی و برخی فناوری‌های صنعتی به ایران وابسته است و بخش مهمی از این تجارت از طریق مبادله گاز با کالا انجام می‌شد.

نوبسنده مدعی شد: اکنون با کمبود کالا در ایران و افزایش قیمت‌ها، هزینه واردات برای ترکمنستان نیز بالا رفته است. هم‌زمان، تجارت از کشورهای عربی خلیج فارس و مسیر تنگه هرمز نیز به‌شدت مختل شده است. در نتیجه، عشق‌آباد ناچار شده وابستگی بیشتری به چین و روسیه پیدا کند؛ تغییری که به گفته چوکسی، نفوذ پکن و مسکو بر ترکمنستان را افزایش خواهد داد.

چرا دریای خزر برای ترکمنستان حیاتی است؟

بزرگ‌ترین نگرانی عشق‌آباد این است که جنگ ایران و آمریکا یا حتی جنگ روسیه و اوکراین به دریای خزر سرایت کند. به همین دلیل، وزارت خارجه ترکمنستان در ۲۷ ژوئیه حمله اوکراین به یک کشتی تجاری ایرانی در خزر را محکوم کرد و تأکید کرد که این دریا باید «دریای صلح، همزیستی و حسن همجواری» باقی بماند.

از نگاه ترکمنستان، بی‌ثباتی در خزر مستقیما امنیت ملی و آینده اقتصادی کشور را تهدید می‌کند.

دریای خزر؛ شاهراه جایگزین منطقه

با بسته شدن مسیرهای جنوبی به دلیل جنگ و تحریم‌های احتمالی، اهمیت کریدور ترانس‌خزر بیش از گذشته افزایش یافته است. این مسیر قرار است ترکمنستان را از طریق جمهوری آذربایجان به ترکیه و سپس اروپا متصل کند.

ادوارد واستنیج، استاد روابط بین‌الملل، معتقد است که عشق‌آباد برای بهره‌برداری از این فرصت، بیش از هر زمان دیگری به یک دریای خزر آرام نیاز دارد.

اما مشکل اینجاست که خزر اکنون برای ایران نیز اهمیت راهبردی بیشتری پیدا کرده است. این دریا هم مسیر مهم تجارت ایران در شرایط محاصره دریایی است و هم نقشی کلیدی در مبادلات نظامی میان ایران و روسیه دارد؛ موضوعی که حمله اوکراین به کشتی ایرانی آن را نشان داد.

ریسک های جدید سرمایه‌گذاری و صادرات گاز

بی‌ثباتی خزر پروژه‌های انرژی ترکمنستان را نیز با خطر مواجه کرده است. عشق‌آباد سال‌هاست تلاش می‌کند تا میادین نفتی فراساحلی خود را با مشارکت شرکت‌هایی مانند پتروناس مالزی توسعه دهد و هم‌زمان پروژه قدیمی خط لوله ترانس‌خزر را پیش ببرد؛ پروژه‌ای که می‌تواند صادرات گاز ترکمنستان به اروپا را به‌طور چشمگیری افزایش دهد.

اما سرمایه‌گذاران اکنون با ریسک‌های تازه‌ای روبه‌رو هستند؛ از احتمال حمله به زیرساخت‌های دریایی گرفته تا تهدید امنیت کارکنان پروژه‌ها. به گفته بروس پن‌یر، همین ناامنی باعث شده تا سرمایه‌گذاری در پروژه‌های خزر دیگر مانند گذشته جذاب نباشد.

آزمون دشوار انتخاب میان تهران و واشنگتن

مرحله دشوارتر هنوز فرا نرسیده است. با تشدید فشارهای اقتصادی آمریکا علیه ایران، احتمال دارد واشنگتن از کشورهای حاشیه خزر بخواهد تا در اجرای تحریم‌ها و کنترل تجارت با ایران مشارکت کنند.

در چنین شرایطی، ترکمنستان با یک معادله پیچیده روبه‌رو خواهد شد: چگونه روابط اقتصادی و فرهنگی خود با ایران را حفظ کند، بدون آنکه در برابر فشارهای فزاینده آمریکا برای محدود کردن این روابط قرار گیرد؟

سیاست بی‌طرفی عشق‌آباد تاکنون موفق بوده، اما اگر جنگ طولانی‌تر شود و تحریم‌ها به تجارت در دریای خزر نیز کشیده شود، ترکمنستان برای نخستین بار با آزمونی روبه‌رو می‌شود که شاید حفظ تعادل میان تهران و واشنگتن را بسیار دشوارتر از گذشته کند.