سقوط فرزندآوری در ایران
بهگفته دبیر ستاد ملی جمعیت در سال ۱۴۰۴ تعداد رخدادهای ولادت به ۸۹۲هزار و ۲۸۲ مورد رسید که نسبت به سال ۱۴۰۳، ۹/۸درصد کاهش نشان میدهد.
بهگفته دبیر ستاد ملی جمعیت در سال ۱۴۰۴ تعداد رخدادهای ولادت به ۸۹۲هزار و ۲۸۲ مورد رسید که نسبت به سال ۱۴۰۳، ۹/۸درصد کاهش نشان میدهد.
به گزارش رصد روز، پیش از آنکه پدر و مادری صاحب فرزند شوند، ابتدا آینده او را در ذهن خود تصور میکنند. اینکه روزی قرار است دکتر شود یا مهندس، آیا توانایی خرید خانه و تشکیل خانواده را خواهد داشت و در نهایت آیا میتواند روی پای خود بایستد؟ آنچه این روزها اما در این مملکت حاکم شده، تصویر روشنی از آینده بهدست نمیدهد. تشدید بحرانهای اقتصادی، اجتماعی و سیاسی به درجهای رسیده که نهتنها زوجین را از فرزندآوری دور کرده بلکه مساله ازدواج را نیز تحتالشعاع قرار داده؛ بهطوریکه بخشی از جامعه بر این باورند تشکیل خانواده در چنین شرایطی اشتباهی محض است. بازتاب این نگرانیها را میتوان در آمارهای جمعیتی نیز مشاهده کرد؛ آمارهایی که از کاهش چشمگیر نرخ موالید نسبت به سالهای گذشته حکایت دارند. همین روند نگرانی کارشناسانی را که سالها پیش نسبت به بحران جمعیتی هشدار داده بودند، بیش از گذشته پررنگتر کرده است. برخی معتقدند تغییر سبک زندگی، ازدواج و فرزندآوری را به حاشیه رانده اما آنچه بیش از هر چیز اهمیت دارد نقش بحرانهای اقتصادی و اجتماعی در شکلگیری این وضعیت است. حالا که ایران در مسیر سالمندی جمعیت قرار گرفته، پرسش اصلی اینجاست که نرخ موالید تا چه اندازه کاهش یافته که زنگ خطرهای جمعیتی یکی پس از دیگری به صدا درآمدهاند؟
بهگفته دبیر ستاد ملی جمعیت در سال ۱۴۰۴ تعداد رخدادهای ولادت به ۸۹۲هزار و ۲۸۲ مورد رسید که نسبت به سال ۱۴۰۳، ۹/۸درصد کاهش نشان میدهد. مرضیه وحیددستجردی در ادامه با تاکید بر ضرورت استفاده از آمارهای معتبر در حوزه جمعیت گفت: آمارهای جمعیتی باید از منابع معتبر، بهویژه سازمان ثبت احوال و وزارت کشور، دریافت شود و رسانه ملی نیز اطلاعات صحیح را در اختیار مردم و سایر رسانهها قرار میدهد. وی بااشاره به آمار ولادتها اظهار کرد: در سال ۱۴۰۴ در مجموع ۸۹۲هزار و ۲۸۲ مورد رخداد ولادت در کشور ثبت شد که متاسفانه نسبت به سال ۱۴۰۳، ۹/۸درصد کاهش داشت. سال ۱۴۰۳ نیز نسبت به سال ۱۴۰۲ کاهش ولادت را تجربه کرده بود بنابراین در سالهای اخیر با یک شیب کاهشی در ولادت مواجه بودهایم. در چهارماهه نخست امسال نیز ۲۷۷هزار و ۳۷۱ مورد رخداد ولادت ثبت شده که نسبت به چهارماهه نخست سال گذشته ۹/۶درصد کاهش داشته است. البته هنوز برای قضاوت درباره وضعیت کل سال زود است و باید تا پایان سال منتظر ماند اما درحالحاضر با یک روند کاهشی در ولادت مواجه هستیم. وحیددستجردی درباره میانگین سن مادران در نخستین فرزندآوری نیز اظهار کرد: میانگین سن مادر در نخستین فرزندآوری در کل کشور ۶/۲۷ سال است اما این رقم در استانهای مختلف متفاوت است. در تهران، میانگین سن مادر در نخستین فرزندآوری ۸/۳۰ سال است و میانگین سن پدر در نخستین فرزندآوری نیز حدود ۵/۳۲ سال. از استانهایی که میانگین سن مادر در نخستین فرزندآوری در آنها بالاتر است میتوان به تهران، البرز و ایلام اشاره کرد؛ برای نمونه، این میانگین در البرز حدود ۸/۲۹ سال است. پایینترین میانگین سن مادر در نخستین فرزندآوری مربوط به سیستانوبلوچستان است که حدود ۸/۲۲ سال و پس از آن خراسانجنوبی است که آن هم در حدود ۵/۲۵ سال قرار دارد.
دبیر ستاد ملی جمعیت تصریح کرد: سیستانوبلوچستان از نظر ولادت، سن ازدواج و سن فرزندآوری، جوانترین استان کشور است و باید به مردم این استان تبریک گفت و سایر استانها نیز از این الگو پیروی کنند. باوجود این، در سال ۱۴۰۴ همه استانهای کشور با کاهش ولادت مواجه بودند و حتی سیستانوبلوچستان نیز ۶/۸درصد کاهش ولادت را تجربه کرد؛ با این حال، وضعیت این استان همچنان نسبت به بسیاری از استانهای دیگر مناسبتر است.
امانالله قراییمقدم، جامعهشناس بااشاره به کاهش نرخ موالید در کشور به «جهانصنعت» گفت: این وضعیت قابلپیشبینی بود. کاهش موالید، هم یک بحران است و هم یک تغییر الگوی اجتماعی. من این مساله را سالها قبل، زمانی که جمعیت تدریس میکردم، پیشبینی کرده بودم. اصولا بینش و دیدگاه بانوان و خانوادهها نسبت به فرزندآوری تغییر کرده و عوامل متعددی در این تغییر بینش، موثر است. امروز زنان و مردان مانند گذشته به فرزندآوری زیاد افتخار نمیکنند. افراد پیش از فرزندآوری به این فکر میکنند که باوجود گرانی، تورم، وضعیت اقتصادی، مشکل مسکن و مسائل دیگر چگونه میتوانند از عهده زندگی و تامین نیازهای فرزند خود برآیند. در نتیجه تغییر ذهنیت فکری که بر اثر عوامل مختلف موجود در جامعه شکل گرفته ازجمله وضعیت بد اقتصادی، بیکاری، ناامیدی نسبت به آینده و چشمانداز نامناسبی که افراد از آینده جامعه میبینند، باعث شده است مردم تن به باروری ندهند. وی افزود: طی سالهای گذشته، نظریه حد متناسب جمعیت مطرح شد که ما نیز طرفدار آن بودیم و درمیان جمعیتشناسان مطرح شد. براساس این نظریه باید جمعیتی داشته باشیم که خانوادهها و افراد آن بتوانند از امکانات رفاهی، خوراک، پوشاک، مسکن و سایر نیازها در حد مناسب برخوردار باشند. موضوعی که میتوان آن را تحتعنوان منحنی لجستیک نیز مطرح کرد اما کاهش جمعیت بحران ایجاد میکند. ازنظر نیروی انسانی در آینده میخواهیم چه کار کنیم؟ امروز جامعه ما با پیرشدن جمعیت و کهنسالی روبهرو است. اگر میزان باروری ۵/۱ باشد یعنی یک خانواده بهجای دوفرزند، بهطورمتوسط، فرزند کمتری خواهد داشت و این موضوع در مجموع باعث کاهش رشد جمعیت میشود. براساس فرمول ضریب افزایش جمعیت که به آن ضریب طبیعی نیز میگوییم، این ضریب برابر است با میزان موالید منهای میزان مرگومیر، تقسیم بر جمعیت میانه، ضربدر صد. اگر تعداد متولدشدگان و فوتشدگان برابر باشد، افزایش طبیعی جمعیت صفر خواهد بود. اگر میزان باروری ۵/۱ باشد، درنتیجه بحران نیروی انسانی بهوجود میآید.
این جامعهشناس اظهار کرد که اگر جامعه نیروی انسانی نداشته باشد، نمیتواند به توسعهیافتگی برسد، چراکه مهمترین اصل توسعهیافتگی، پرورش و آمادهبودن نیروی انسانی است. کشورهایی که درآمد ارزی فراوانی مانند عربستان، کویت، بحرین و دیگر کشورهای منطقه دارند و میتوانند با درآمدهای نفت، گاز، گردشگری و سایر منابع، پیشرفتهترین تکنولوژیها را وارد کنند، اگر نتوانند نیروی انسانی ماهر و متخصص را در درون جامعه پرورش دهند، به رشد و توسعه اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و فرهنگی نمیرسند. پول و درآمد دارند اما حتی ممکن است نتوانند یک کارخانه را بهطورکامل اداره یا تولید کنند. البته کشور ما از این نظر، نیروی انسانی متخصص دارد و توانسته اقداماتی انجام دهد بنابراین اصل توسعهیافتگی تنها منابعطبیعی و تکنولوژیکی نیست بلکه سرمایه انسانی و اجتماعی نیز اهمیت دارد.
سرمایه انسانی باید در کنار سرمایه اجتماعی وجود داشته باشد؛ یعنی همدلی، همبستگی، همفکری، دلسوزی و دیگر مولفههای اجتماعی. کشورهایی در جنوب خلیجفارس منابع و درآمدهای زیادی دارند اما چون در برخی زمینهها نیروی انسانی لازم را ندارند، نمیتوانند بهتنهایی دست به تولید و ابداع بزنند و مجبورند از کارگران و نیروهای خارجی استفاده کنند. درنتیجه نیروی انسانی عامل توسعهیافتگی است. شما ممکن است منابع قوی داشته باشید اما اگر توان بهرهبرداری از آن منابع را نداشته باشید، نمیتوانید توسعه پیدا کنید. این مساله درد بزرگی برای جامعه است.
وی در ادامه درباره تغییر نگاه جامعه به فرزندآوری اظهار کرد: بهدلیل اینکه شرایط اقتصادی جامعه اینگونه شده است، خانوادهها نیز تن به ازدواج و فرزندآوری نمیدهند. افراد میپرسند چرا باید بچه بیاوریم؟ در گذشته افتخار بود که یک زن چهار، پنج یا ششفرزند داشته باشد اما امروز چنین موضوعی ممکن است حتی موردتمسخر قرار بگیرد. در گذشته گفته میشد روزی فرزند را خدا میرساند و داشتن بچه اشکالی ندارد اما امروز خانوادهها با شرایط موجود فکر میکنند کار کجاست، وضعیت بیکاری چگونه است، گرانی و تورم چه میشود و آینده چه خواهد شد. بدبینی نسبت به آینده و مجموعه این مسائل باعث شده است خانوادهها نسبت به فرزندآوری تردید داشته باشند.
قراییمقدم در بخشی از صحبتهای خود به تاثیر حضور مهاجران بر ساختار جمعیتی و فرهنگی نیز اشاره کرد و معتقد است که حضور گسترده اتباع یکی از دلایلی است که کمتر کسی به آن اشاره میکند. وی گفت: از حدود ۳۰سال قبل نیز درباره پیامدهای حضور گسترده مهاجران هشدار دادهام. زمانی که در کرج واقعهای پیش آمد و مردی کشته شد، درباره این موضوع نوشتم که این مساله میتواند تجانس فرهنگی را به هم بزند. کودکانی که در چنین شرایطی متولد میشوند، ممکن است از نظر سنخیت و تجانس فرهنگی با مردم ایران فاصله بیشتری داشته باشند، چراکه خود را متعلق به فرهنگ و هویت دیگری میدانند. در نتیجه بهنظر من این وضعیت مساله تناسب و هماهنگی فرهنگی را تحتتاثیر قرار میدهد و برای جامعه مضر است. مهاجران غیرقانونی وارد کشور میشوند و علاوه بر اینکه ممکن است بر وضعیت اشتغال و بیکاری در جامعه اثر بگذارند، مساله کودکان کار نیز مطرح است. همانطور که بررسیهای ما نشان میدهد بخش قابلتوجهی از کودکان کار از میان اتباع افغانستان، پاکستان و حتی بنگلادش هستند. این وضعیت میتواند عدمتجانس فرهنگی، فکری و ذهنی و همچنین تفاوت در نگاه به وطنپرستی و مسائل اجتماعی را در جامعه بهوجود آورد و از نظر من برای جامعه مضر است. با این حال مسوولان امر تاکنون نتوانستهاند بهطورکامل جلوی این وضعیت را بگیرند و مهاجران همچنان وارد کشور میشوند. وی در پایان گفت: راهکار برونرفت از این وضعیت این است که جوانان نسبت به آینده کشور، امید و اطمینان داشته باشند. برای این کار باید اشتغال ایجاد شود، مسکن در دسترس جوانان قرار بگیرد، هزینههای زندگی کاهش پیدا کند و امنیت اقتصادی و حمایتهای اجتماعی افزایش یابد. وقتی یک جوان شغل یا درآمد کافی ندارد، چگونه میتواند خانواده تشکیل دهد؟ این روزها حتی بسیاری از افرادی که شاغل هستند نیز، توان تامین هزینههای اولیه زندگی خود را ندارند، چه رسد به اینکه بیکار باشند یا از درآمد پایداری برخوردار نباشند.
برای عضویت در کانال رصد روز کلیک کنید
