برندگان و بازندگان اقتصادی جنگ ایران

الجزیره در گزارشی نگاهی به برخی از برندگان و بازندگان اقتصادی کلیدی جنگ انداخته است.

برندگان اصلی: شرکت‌های نفتی

بسته شدن تنگه هرمز، در کنار حملات به زیرساخت‌های انرژی در کشورهای خلیج فارس، قیمت نفت را از آغاز جنگ به شدت افزایش داد. این امر باعث افزایش سود برخی از بزرگترین شرکت‌های انرژی جهان شده است. اکسون موبیل، بزرگترین شرکت نفتی ایالات متحده، در سه ماهه دوم سال جاری 14.5 میلیارد دلار سود گزارش کرد که بهترین درآمد سه ماهه آن در چهار سال گذشته است. شورون، دومین تولیدکننده بزرگ نفت در ایالات متحده، در همین دوره ۱۲ میلیارد دلار سود کسب کرد که بالاترین میزان در شش سال گذشته است.

شرکت فرانسوی توتال انرژی در دوره آوریل-ژوئن ۶ میلیارد دلار سود کسب کرد که نسبت به ۳.۶ میلیارد دلار سال گذشته افزایش یافته است. غول‌های انرژی بریتانیا، شل و بی‌پی، هر دو درآمد خود را نسبت به سال گذشته بیش از دو برابر کردند و سود سه‌ماهه آنها به ترتیب ۹.۸ میلیارد دلار و ۵.۷۳ میلیارد دلار بود.

به گفته ایپک اوزکاردسکایا، تحلیلگر ارشد بانک سوئیس‌کوئت «شرکت‌های انرژی اروپایی حتی در تجارت نفت از همتایان آمریکایی خود بهتر عمل کردند. مطمئناً، کمبود عرضه هم‌چنان یک خطر برای تجارت است، اما انرژی ضروری است و شرکت‌ها قادر به افزایش قیمت‌ها برای پوشش ضرر درآمد و کسب سود از آن هستند».

علی‌رغم آشفتگی در خاورمیانه، برخی از تولیدکنندگان شاخص در منطقه نیز سودهای کلانی کسب کرده‌اند. شرکت آرامکوی عربستان سعودی در سه ماهه اخیر ۳۳.۴ میلیارد دلار سود خالص کسب کرد که نسبت به سال ۲۰۲۵ یک سوم افزایش داشته است. هر چند، برخی از تولیدکنندگان منطقه‌ای از بسته شدن تنگه هرمز آسیب بیشتری دیده‌اند. در ماه اوت، شرکت ملی نفت ابوظبی (ادنوک) ااز کاهش ۵۲ درصدی سود سه ماهه دوم به ۶۶۵ میلیون دلار از ۱.۳۹ میلیارد دلار در مدت مشابه سال قبل خبر داد و اعلام کرد که فروشش به دلیل بسته شدن تنگه هرمز آسیب دیده است. با این حال، همچنان از محدوده مورد انتظار ۴۰۰ تا ۶۰۰ میلیون دلار فراتر رفته است.

بازندگان اصلی: مالیات دهندگان آمریکایی

بر اساس تخمین پیت هگست، وزیر دفاع ایالات متحده در در اواخر ماه جولای که به کنگره ارائه شد، هزینه جنگ تا آن زمان ۳۷.۵ میلیارد دلار اعلام شد. هگست در گزارش خود جزئیاتی ارائه نکرد، اما ناظران مختلف اظهار داشته‌اند که هزینه واقعی به طور قطع بسیار بیشتر است.

به گفته لیندا بیلمز، مدرس ارشد سیاست عمومی در دانشکده هاروارد کندی، به نظر می‌رسد تخمین هگست بر اساس هزینه اولیه مهمات صرف شده توسط نیروهای آمریکایی است و هزینه‌های میان‌مدت و بلندمدت -از تعمیرات تأسیسات نظامی آسیب‌دیده گرفته تا پرداخت‌های مربوط به معلولیت سربازان زخمی که می‌تواند دهه‌ها طول بکشد- را نادیده گرفته است. بیلمز به الجزیره گفت: «در هر دسته هزینه‌های قابل توجهی وجود دارد، اما پنتاگون فقط در مورد هزینه‌های کوتاه‌مدت، صحبت می‌کند. تحلیل من نشان می‌دهد که کل هزینه‌های بودجه احتمالاً به ۱ تریلیون دلار خواهد رسید».

شرکت‌های دفاعی

گزارش‌های اخیر حاکی از آن است که ایالات متحده ممکن است در خاورمیانه با کمبود سلاح‌های ضروری، به‌ویژه پاتریوت و رهگیرهای دفاع منطقه‌ای ارتفاع بالا (تاد) مواجه باشد – هر چند دولت ترامپ این موضوع را انکار می‌کند. در جدیدترین قرارداد بزرگ تسلیحاتی مرتبط با جنگ، پنتاگون در ۱۷ آگوست اعلام کرد که قراردادی ۲۲.۹ میلیارد دلاری با شرکت RTX برای افزایش تولید موشک‌های کروز تاماهاک منعقد کرده است.

هم‌چنین، از آغاز جنگ، ارتش آمریکا با تولیدکنندگان سلاح در قراردادهایی به ارزش ده‌ها میلیارد دلار همکاری کرده است – از جمله قرارداد ۵۹ میلیارد دلاری با لاکهید مارتین برای سه برابر کردن تولید موشک‌های رهگیر پاتریوت، که نیروهای آمریکایی و خلیج فارس به شدت در برابر حملات موشکی و پهپادی ایران از آن استفاده کرده‌اند.

این یکی از حوزه‌هایی است که ایران نشان داده که می‌تواند در جنگ نامتقارن دست برتر را داشته باشد. طبق گزارش مرکز مطالعات استراتژیک و بین‌المللی (CSIS)، یک سیستم دفاعی پاتریوت جدید بیش از ۱ میلیارد دلار هزینه دارد. در حالی که تولید هر موشک رهگیر پاتریوت شلیک شده تقریباً ۴ میلیون دلار هزینه دارد، پهپادهای شاهد ایرانی که برای رهگیری آن‌ها استفاده می‌شوند، به صورت انبوه تولید می‌شوند و هر کدام فقط ۲۰ تا ۵۰ هزار دلار قیمت دارند.

به گفته رامی صرافا، مدیرعامل و بنیانگذار شرکای مشاوره‌ای کوردوبا «تقاضا برای دفاع هوایی و موشکی، موشک‌های رهگیر، فناوری‌های ضد پهپاد، سیستم‌های نظارتی و اطلاعاتی، ماهواره‌ها، پیشرانه‌ها، کلاهک‌ها و تأمین مهمات افزایش یافته است. «این درگیری اهمیت رهگیرهای پهپادی مقرون‌به‌صرفه، دفاع موشکی چندلایه، ISR پایدار و توانایی تولید سریع مقادیر زیادی مهمات مصرفی را برجسته کرده است. این درسی است که ایالات متحده و اسرائیل به سختی می‌آموزند».

با وجود افزایش تقاضا برای تسلیحات، برخی از بزرگترین شرکت‌های دفاعی در طول جنگ در بازار سهام عملکرد ضعیفی داشته‌اند. سهام نورثروپ گرومن از زمان شروع درگیری حدود ۲۵ درصد کاهش یافته و سهام بوئینگ حدود ۸ درصد کاهش یافته است. سهام لاکهید مارتین نیز حدود ۱۴ درصد افزایش یافته، که تنها کمی بیشتر از کل بازار سهام ایالات متحده است.

گرسنگان جهان

هزینه‌های بالاتر سوخت و کود، قیمت مواد غذایی را افزایش داده و فقرای جهان را در معرض خطر گرسنگی بیشتری قرار داده است. به گفته گربن هیمینگا، متخصص بازارهای انرژی در آی‌ان‌جی ریسرچ: «خلیج فارس نه تنها برای نفت و گاز، بلکه برای کود و مواد اولیه آن نیز مهم است. اگر کشاورزان با استفاده کم‌تر از کود به قیمت‌های بالا واکنش نشان دهند، تأثیر اقتصادی آن می‌تواند ماه‌ها بعد از طریق کاهش عملکرد و افزایش قیمت مواد غذایی ظاهر شود و کشورهای آسیب‌پذیر واردکننده در آفریقا و آسیا با بیشترین خطرات روبرو خواهند شد».

در ماه جولای، شاخص قیمت مواد غذایی سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (فائو) در مقایسه با ماه قبل 0.6 درصد افزایش یافت و به بالاترین سطح خود از ژانویه 2023 رسید – افزایشی که این آژانس سازمان ملل متحد آن را به اثرات ترکیبی خشکسالی و افزایش قیمت سوخت به دلیل درگیری در خاورمیانه و اوکراین نسبت داد.

برنامه جهانی غذا تخمین زده که 7.1 میلیون نفر دیگر در سه کشور آسیب‌پذیر – سومالی، افغانستان و سریلانکا – به دلیل پیامدهای جنگ، در حال حاضر برای دریافت غذای کافی در تلاش هستند. هفته گذشته، آنتونیو گوترش، دبیرکل سازمان ملل متحد، هشدار داد که جنگ تأمین مواد غذایی جهان را به «خسارت جانبی» تبدیل کرده است. او خواستار پایان دادن به اختلال در تجارت از طریق تنگه هرمز و تنگه باب المندب شد.

بانک‌ها

نوسانات بازار سهام ناشی از جنگ، باعث افزایش معاملات در موسسات مالی شده، زیرا سرمایه‌گذاران به دنبال سود بردن از نوسانات شدید بازار یا مبادله سهام با دارایی‌های کم‌ریسک‌تر مانند اوراق قرضه هستند. هر یک از «چهار بانک بزرگ» آمریکایی افزایش دو رقمی سود را در سه ماهه دوم سال گزارش کردند، به طوری که جی‌پی مورگان، سیتی‌گروپ و ولز فارگو در مجموع 42.5 میلیارد دلار سود خالص کسب کردند.

بانک‌های بزرگ در سایر کشورها نیز درآمد چشمگیری را گزارش کرده‌اند. سود خالص بانک انگلیسی HSBC در سه ماهه آخر با ۶۰ درصد افزایش به ۱۰.۱ میلیارد دلار رسید، در حالی که سود بانک فرانسوی Societe Generale با ۲۳ درصد افزایش به ۲.۰۴ میلیارد دلار رسید.

خطوط هوایی

این جنگ به شدت بر صنعت هوانوردی، به ویژه در خاورمیانه، تأثیر گذاشته است -جایی که حملات موشکی و پهپادی باعث لغو یا تغییر مسیر ده‌ها هزار پرواز در ماه‌های اولیه درگیری شد. در حالی که شرکت‌های هواپیمایی بزرگ منطقه خاورمیانه هنوز درآمد خود را برای سه ماهه اخیر گزارش نکرده‌اند، انجمن بین‌المللی حمل و نقل هوایی تخمین زده که پس از سود ۷.۲ میلیارد دلاری در سال ۲۰۲۵، خطوط هوایی منطقه در مجموع در مسیر ضرر ۴.۳ میلیارد دلاری هستند.

در حالی که خاورمیانه بیشترین آسیب را از این اختلال متحمل شده ، پیامدهای این درگیری به دلیل افزایش قیمت سوخت در سراسر صنعت در سراسر جهان احساس شده است. روز جمعه، ایر نیوزیلند آخرین شرکت هواپیمایی بود که هزینه‌های بالای سوخت را عامل درآمد پایین خود دانست و اعلام کرد که در ۱۲ ماه منتهی به ۳۰ ژوئن حدود ۲۰۰ میلیون دلار ضرر کرده است.

به گفته هیمینگا «شرکت‌های هواپیمایی با ترکیبی از پروازهای لغو شده، مسیرهای طولانی‌تر، محدودیت حریم هوایی و سوخت جت گران‌قیمت مواجه شده‌اند. این امر به‌ویژه برای شرکت‌های هواپیمایی خلیج فارس و شرکت‌های هواپیمایی اروپایی یا آسیایی که به شدت به کریدور شرق-غرب متکی هستند، مخرب است، در حالی که شرکت‌های هواپیمایی آمریکایی عموماً کمتر در معرض آن قرار گرفته‌اند».

انرژی‌های پاک

هم انرژی پاک و هم انرژی «کثیف» از بحران عرضه جهانی نفت و گاز سود برده‌اند. افزایش قیمت سوخت‌های فسیلی، تلاش‌ها برای گذار به منابع انرژی تجدیدپذیر مانند انرژی خورشیدی، بادی و برق‌آبی را تسریع کرده است. طبق گزارش دیده‌بان سیاست‌های بحران انرژی جهانی، دست کم ۲۶ کشور و منطقه، از جمله چین، استرالیا، کانادا و فرانسه، در واکنش به جنگ، طرح‌های انرژی پاک را اعلام کرده‌اند. آژانس بین‌المللی انرژی تخمین می‌زند که خودروهای برقی ۲۹ درصد از کل فروش خودروها را در سال ۲۰۲۶ تشکیل خواهند داد که بالاترین سهم تاکنون است.

به گفته جان روزنو، استاد سیاست‌های انرژی و آب و هوا در دانشگاه آکسفورد، این درگیری «دلیل ساختاری» برای انرژی‌های تجدیدپذیر را در زمانی که تقاضا در بسیاری از کشورها به رکورد رسیده است، تقویت کرده است. روزنو به الجزیره گفت: «به نظر من، شرکت‌ها به طور فزاینده‌ای انتظار دارند که قیمت نفت و گاز برای مدتی بالا بماند. این بدان معناست که فشار قیمت برای کنار گذاشتن سوخت‌های فسیلی نیز همچنان قوی است. به طور کلی، این باید بازار انرژی‌های تجدیدپذیر را تقویت کند».

زغال سنگ

با این حال، زغال سنگ هم یکی دیگر از ذینفعان است. در ماه اوت، شرکت تولیدکننده زغال سنگ حرارتی تونگلا ریسورسز در آفریقای جنوبی اعلام کرد که سود شش ماهه‌اش دو برابر شده، زیرا جنگ کشورهای بیشتری را مجبور به خرید این سوخت کرده است. تولید در معادن انشام تونگلا در کوئینزلند در نیمه اول سال، در اوج درگیری، 38 درصد افزایش یافت. این شرکت 4.80 راند آفریقای جنوبی (0.30 دلار) در سود هر سهم گزارش کرد. این رقم نسبت به 1.92 راند (0.12 دلار) در ژوئن سال گذشته افزایش یافته است.

اگرچه زغال سنگ فراوان و نسبتاً ارزان برای تولید است، اما یکی از کثیف‌ترین سوخت‌های فسیلی محسوب می‌شود. استخراج زغال سنگ باعث آلودگی آب می‌شود و سوزاندن آن مقادیر زیادی کربن را در جو آزاد می‌کند که به گرمایش جهانی کمک می‌کند.

در حالی که قیمت زغال سنگ افزایش یافته، این سوخت همچنان بسیار ارزان‌تر از نفت بوده و به راحتی در دسترس است. این امر برای کشورهای آسیایی که بیشتر از سایر کشورها به نفت و گاز حمل شده از طریق تنگه هرمز وابسته هستند، جذاب بوده است. از زمان شروع جنگ، چندین کشور آسیایی برنامه‌هایی را برای افزایش تولید برق با سوخت زغال سنگ اعلام کرده‌اند یا برنامه‌های خود را برای کاهش مصرف زغال سنگ کاهش داده‌اند.

اندونزی با اختلاف زیادی صادرکننده برتر زغال سنگ است و پس از آن استرالیا و روسیه قرار دارند. در ماه مارس، جاکارتا به منظور بهره‌مندی از افزایش قیمت‌ها، برنامه‌های قبلی خود را برای محدود کردن تولید زغال سنگ و کاهش عرضه بیش از حد لغو کرد. قیمت‌ها در ماه جولای ۱۳۱.۸۵ دلار در هر تن تعیین شد، در حالی که در سال قبل ۱۰۲.۲۰ دلار بود. بر اساس تحلیلی که توسط شرکت داده‌های انرژی امبر انجام شده، تولید زغال سنگ در سطح جهان تا پایان سال ۲۰۲۶ در مقایسه با سال ۲۰۲۵ در بدترین حالت، ۱.۸ درصد افزایش خواهد یافت.

خودروسازان

صنعت خودرو به دلیل افزایش هزینه مواد کلیدی مانند آلومینیوم، پلاستیک و رنگ، از جمله بخش‌های تولیدی با بیشترین تأثیر بوده است. تویوتا، بزرگترین خودروساز جهان، هفته گذشته اعلام کرد که فروش جهانی آن در ماه ژوئیه تقریباً ۵ درصد کاهش یافته است – این ششمین ماه متوالی کاهش فروش این شرکت است. آخرین آمار فروش پس از آن منتشر شد که این خودروساز ژاپنی در اوایل سال جاری هشدار داد که انتظار دارد جنگ ۴.۳ میلیارد دلار برای آن هزینه داشته باشد.

فولکس واگن آلمان، دومین خودروساز بزرگ جهان، در سه ماهه دوم سال شاهد کاهش تقریباً یک سوم درآمد خود بود، زیرا پیامدهای جنگ، رقابت فزاینده از سوی برندهای چینی را تشدید کرد.

به گفته ارین کیتینگ، تحلیلگر اجرایی در شرکت کاکس اتوموتیو «اثر انگشت بزرگتر و کمتر دیده شده جنگ، در بخش عرضه بوده است: اختلالات تولید و صادرات ناشی از خاورمیانه در تویوتا، مزدا و هیوندای، تغییر مسیر ورود موجودی به داخل آمریکا و افزایش هزینه‌های مرتبط با ایران در آلومینیوم و مواد مخصوص تراشه». کیتینگ افزود: «در حالی که قیمت‌های بالاتر بنزین می‌تواند باعث افزایش اندک خودروهای برقی و هیبریدی شود، اگر مصرف‌کنندگان به عقب‌نشینی ادامه دهند، تأثیر کلی آن بر بازار احتمالاً منفی خواهد بود».